Warszawa, Kraków, Gdańsk… to nie tylko nazwy miast, ale również nośniki informacji pozwalające na przywołanie w głowie osoby wypowiadającej się lub słuchającej tej nazwy określone skojarzenia. Moje… przykładowo Gdańsk – morze, fontanna Neptuna, stocznia; Kraków – zamek na Wawelu, Jagiellonowie, kremówka papieska. Nazwy miast pomagają uporządkować otaczającą nas rzeczywistość, przywołują na myśl aspekt historyczny lub kulturowy, a także społeczeństwo zamieszkujące te tereny. Z prawnego punktu widzenia można je rozpatrywać jako dobro osobiste gminy, a także nośnik informacji[1]. Podobne jest oddziaływanie herbu.
Wielu, widząc potencjał w tych nazwach, dąży do wykorzystania ich w ramach prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej. Należy jednak zastanowić się nad granicami wykorzystywania nazw miast dla celów własnego przedsięwzięcia, uwzględniając przy tym dobro osobiste gminy, w tym ludności gminy utożsamiającej się z tą nazwą.
Spis treści
nazwa miasta w katalogu dóbr osobistych - z czyjego punktu widzenia powinniśmy analizować naruszenie?
Czy gmina ma dobra osobiste?
Nazwa miasta jest dobrem osobistym osoby prawnej, co wynika art. 43 w zw. z art. 23 i 24 k.c.[2] oraz jest niejako jak dobre imię i nazwisko człowieka. Prawo to służy indywidualizacji obszaru oraz ludności stamtąd pochodzącej.
Na czym polega naruszenie dóbr osobistych?
Bezsprzecznie należy stwierdzić, że sama nazwa w szczególności bez kontekstu społeczno – kulturowo – historycznego byłaby wręcz pustą sekwencją liter, dlatego dobro osobiste w postaci nazwy miasta jest chronione z uwzględnieniem takich aspektów jak więź emocjonalna, odczucia i tożsamość właściwej grupy społecznej. Tak więc naruszenie tego dobra jest oceniane przez pryzmat ocen odnoszących się do ludności zamieszkującej właściwy teren[3].
Zgodnie z art. 24 kodeksu cywilnego "ten, czyje dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne. W razie dokonanego naruszenia może on także żądać, ażeby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, w szczególności ażeby złożyła oświadczenie odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie. Na zasadach przewidzianych w kodeksie może on również żądać zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny."
używanie oznaczeń miasta w reklamie, nazwa miasta a działalność osób prawnych i fizycznych
Skąd się biorą nazwy miast?
Nazwy miast w naszym kraju są ustanawiane na podstawie ustawy o urzędowych nazwach miejscowości i obiektów fizjograficznych[4]. Obecnie ustalaniem i zmienianiem nazw miejscowości zajmuje się Komisja Nazw Miejscowości i Obiektów Fizjograficznych przy Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji.
Doktryna i orzecznictwo wskazują, że nazwy miast np. Warszawa lub Łódź rozumiane są jako nazwy geograficzne, a nie nazwy jednostek samorządu terytorialnego (jst) i nie są w związku z tym zastrzeżone. Sąd Apelacyjny w Gdańsku w orzeczeniu[5] odnoszącym się do nazwy miasta - Gdańsk ukształtowano pogląd, że historyczne nazwy geograficzne, obecnie będące nazwami miast oprócz bycia dobrami osobistymi miasta, należą także do dóbr powszechnych. Oznacza to, że nie istnieją podstawy prawne do podjęcia przez radę gminy np. uchwały o komercyjnym wykorzystaniu nazwy miasta i ustanowieniu opłat za jej wykorzystanie[6]. Oznacza to, że dozwolone jest w dość dowolny sposób wykorzystywanie nazw geograficznych miast. Przedsiębiorca może używać oznaczeń miasta w reklamie np. w “Restauracji Warszawa”[7].
Powyższy pogląd jest jednak szeroko komentowany w literaturze, natomiast dotychczas nie wprowadzono regulacji ograniczających swobodę korzystania z nazwy miasta, z wyjątkiem poniżej wskazanych odstępstw.
nazwa miasta a znaki towarowe
W literaturze wskazuje się, że żeby posługiwać się nazwą miasta w ramach własnego znaku towarowego, należy uzyskać zgodę bądź zezwolenie właściwego organu na wykorzystanie tej nazwy. Prawo jest jednoznaczne w tym zakresie. Przepis art. 129[1] ust. 1 pkt 9 ustawy - prawo własności przemysłowej[8], stanowi, że jeśli zgłaszający oznaczenie nie uzyskał uprzednio zezwolenia od organu jednostki samorządu terytorialnego na używanie tego oznaczenia w obrocie, w tym symbolu, to brak takiej zgody stanowi bezwzględną przeszkodę rejestracji znaku towarowego. Co więcej przy uzyskiwaniu prawa ochronnego na znak towarowy należy też uwzględnić, czy znak towarowy zawierający nazwę miasta nie będzie podchodził pod kategorię nazw rodzajowych np. “restauracja Warszawa”, gdyż taka nazwa powinna pozostać niezarejestrowana i dostępna dla wszystkich oferujących usługi restauracyjne w Warszawie.
Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 18 marca 2003 r., sygn. II SA/Wr 2928/02 wskazał, że jest "brak podstaw prawnych do podjęcia przez radę gminy uchwały o komercyjnym wykorzystaniu nazwy miasta i ustanowieniu wysokości opłat pobieranych z tego tytułu". W wyroku sądu wskazano, że „właściwy organ” w rozumieniu ustawy prawa własności przemysłowej nie jest wskazany w prawie samorządowym, przez co nie można ustalić organu kompetentnego do wyrażenia takiej zgody i wynika z tego, że nie wystarczy do tego samo domniemanie kompetencji z art. 18 ust. 1 ustawy o samorządzie gminnym.
Powyższe stanowisko jest szeroko komentowane i nie jest akceptowane przez większość doktryny. W praktyce, spotyka się, że zezwolenie takie wydaje rada miasta lub prezydent miasta[9].
domena internetowa a nazwa miasta
Liczne fora dyskusyjne zrzeszające mieszkańców określonego obszaru używają w swojej domenie internetowej nazwy miasta, co do którego toczą debatę. W takim przypadku wskazanie nazwy ma na celu poinformowanie potencjalnego czytelnika czego może dotyczyć forum. Takie wykorzystanie nazwy miasta pełni funkcję informacyjną, a więc nienacechowaną negatywnym wydźwiękiem, mogącym naruszyć dobra osobiste.
Jednak należy zauważyć, że jeśliby forum internetowe wykorzystujące nazwę miasta w swojej domenie miało na celu „obrzydzić” wizerunek miasta, to wydaje się, że można uznać takie postępowanie jako dolegliwość stanowiącą naruszenie dóbr osobistych zgodnie z przepisami kodeksu cywilnego[10].
nazwa miasta w oznaczeniu geograficznym
Nazwa miasta występuje często jako część składowa oznaczenia geograficznego. W regulacji rozporządzenia 1151/2012 z dnia 21 listopada 2012 r.[11] wskazuje się na dopuszczalność wykorzystania nazwy miasta w ramach oznaczenia produktu, który ma być przygotowywany w określonym w rozporządzeniu zakresie na obszarze wskazanym w tym oznaczeniu. M.in. do rejestru chronionych oznaczeń w 2010 r. trafił obwarzanek krakowski.
Ten rodzaj prawa ma pełnić funkcje w szczególności informacyjną i reklamową dla produktu pochodzącego z danego obszaru. Można stwierdzić, iż wykorzystanie takiej nazwy miasta w oznaczeniu geograficznym może przynieść znaczne korzyści dla tego obszaru miejskiego, ze względu na fakt, iż takie oznaczenie wskazuje, że produkt o nietuzinkowych właściwościach jest wytwarzany w tej przestrzeni, poświadczającej o jakości produktu.
Więcej o oznaczeniach geograficznych przeczytasz tu oraz tutaj.
fałszywe oznaczenie a zwalczanie nieuczciwej konkurencji
Wielu przedsiębiorców pragnie korzystać z pewnej renomy miejsc, wskazując na ich opakowaniach nazwę miasta pochodzenia. I nasuwają się przy produktach pytania typu: czy nie lepiej kojarzy się konsumentowi koronka z Koniakowa od zwykłej koronki? (o prawnej ochronie folkloru przeczytasz tutaj). Otóż należy mieć na uwadze, że zgodnie z art. 8 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, umieszczenie na towarze lub co do usług fałszywych lub oszukańczych oznaczeń geograficznym wskazujących bezpośrednio albo pośrednio na miejscowość pochodzenia w działalności handlowej, reklamie, listach handlowych jest czynem nieuczciwej konkurencji.
Prawo rozgranicza "zwykłe" oznaczenia geograficzne, czyli te które nie wskazują na jakość towarów (odnośnik do jakości ma zastosowanie przy nazwach pochodzenia). Wskazuje się również, że przy oznaczeniu może chodzić również o rysunki, zdjęcia i w innym symbolicznym odniesieniu.
Warunkiem uznania oznaczenia za stanowiące czyn nieuczciwej konkurencji jest sam fakt wskazania, że produkt pochodzi z danego miejsca. Tak więc w przypadku wskazania przedsiębiorcy, że jego produkt jest z określonego miasta, należy pamiętać, że brak pochodzenia z tego obszaru będzie traktowany jako oznaczenie fałszywe[13].
nazwy miast i nie tylko… herb i symbole jednostek samorządu terytorialnego
Po co są herby miast?
Herb i inne symbole miast nie są to jak nazwy określeniami geograficznymi, a są pewnym znakiem rozpoznawczym obszaru. Zasadą jest, że herby jednostek samorządu terytorialnego mogą być wykorzystywane zgodnie z uchwałą wydaną przez władze danej jednostki. Najczęściej uchwała wskazuje że do używania herbu uprawnione są wyłącznie organy i jednostki organizacyjnej danej gminy lub powiatu.
Czy można używać herbu miasta?
Na to pytanie można odpowiedzieć na przykładzie herbu Powiatu Piaseczyńskiego: zgodnie z § 5 uchwały Rady Powiatu Piaseczyńskiego z dnia 6 czerwca 2007 roku dopuszczono do używania herbu organy i jednostki organizacyjne tego powiatu oraz zgodnie z § 6 ust. 1 uchwały organy administracji publicznej, organizacje społeczne i pozarządowe oraz podmioty gospodarcze w celach identyfikacyjnych i promocyjnych Powiatu Piaseczyńskiego, za zgodą Zarządu Powiatu, wyrażoną w formie uchwały. Wprowadzono również wyjątek w postaci braku konieczności uzyskania zgody przez organizacje, którym zlecono realizację zadań publicznych na zasadach określonych w ustawie o działalności pożytku publicznego i wolontariacie[12].
Czy herb miasta jest znakiem zastrzeżonym?
Ochrona herbu miasta jest czymś innym niż ochrona jego nazwy. Jak wyżej wskazaliśmy, nazwa miasta nie może być zastrzeżona wobec przedsiębiorcy tylko do wykorzystywania przez określone podmioty, wskazane w uchwale rady miasta, jako podmioty niekomercyjne. Natomiast używanie herbów może być regulowane, jak wskazano do podmiotów wyraźnie przewidzianych w uchwale lub zależne od uzyskania zgody właściwego organu na wykorzystanie.
Więcej o charakterze symboli i ich wykorzystaniu w własnej działalności przeczytasz tu.
herb a prawa autorskie
Zgodnie z art. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych przedmiotem prawa autorskiego jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia (utwór). W szczególności ochroną objętą przez prawo autorskie są utwory plastyczne, w tym graficzne do jakich można zaliczyć herby[14]. Stąd, zarówno korzystanie jak i nabycie praw do herbu wymaga zawarcia umowy: pisemnej bądź ustanej w zależności od przedmiotu i celu regulacji.
tytułem podsumowania
Nazwy miast pomimo, iż ze swojej natury nie są chronione szczególnymi regulacjami mającymi na celu ograniczenie ich wykorzystania przez inną osobę, to stanowią dobra osobiste jednostek samorządu terytorialnego jako podmiotów posiadających osobowość prawną. Zatem jst mogą wysuwać żądania np. zapłaty odszkodowania.
Pamiętać należy, iż każde używanie oznaczeń miasta w telewizji, w mediach społecznościowych, a także reklama prasowa i szeroko pojęta autopromocja, będzie wkraczaniem w zakres ochrony przewidziany w kodeksie cywilnym. Co istotne naruszenie prawa bądź brak takiego naruszenia będzie zależne od cech działalności przedsiębiorcy lub innych osób prawnych. W związku z tym, przy używaniu nazwy miasta konieczne jest uwzględnienie charakteru swoich działań, w tym także np. przez stosowanie nazwy we własnym znaku towarowym, konieczność uzyskania stosowanego zezwolenia właściwych organów państwowych.
Pomimo licznych komentarzy doktryny na temat zbyt dużej swobody korzystania z nazw miast, dopóki nie mówimy np. o rejestracji znaku towarowego lub oznaczeniu geograficznym, dotychczas nie wprowadzono regulacji ograniczających tę dowolność. Prawo daje duże możliwości. Wydaje się jednak, że w tak nieprecyzyjnym ukształtowaniu ochrony głównie opartej na pojęciu dóbr osobistych, przezorność i świadomość możliwości naruszenia tych dóbr jest tu kluczowa…
