W trakcie negocjacji umowy z kontrahentem, który ma siedzibę poza granicami Polski, często sporo emocji budzą postanowienia dotyczące rozwiązywania ewentualnych, przyszłych sporów pomiędzy stronami. Nierzadko w pierwszej kolejności strony ustalają jakiemu prawu poddadzą kontrakt, a następnie zaczynają ustalać, który sąd będzie właściwy gdy pojawi się pomiędzy nimi spór. Prawu właściwemu w sprawach dotyczących własność intelektualnej poświecono odrębny rozdział w ustawie - Prawo prywatne międzynarodowe[1] W art. 46 tej ustawy znajdziemy regułę, że powstanie, treść i ustanie prawa własności intelektualnej podlegają prawu państwa, w którym ma miejsce korzystanie z tego prawa. To samo prawo jest właściwe do rozporządzeń prawem własności intelektualnej oraz do ustalenia pierwszeństwa tych praw. Co najważniejsze w przypadku sporu - do ochrony praw własności intelektualnej stosuje się prawo państwa, na podstawie którego dochodzi się ochrony. Ale co w sytuacji, gdy strony chciałyby już na etapie zawierania umowy wprowadzić do niej klauzulę mediacyjną? Jak na etapie negocjowania umowy „wymediować” klauzulę mediacyjną tak, aby nie wzbudziło to sporu 😉?
Mediacja, jako rodzaj polubownego rozwiązywania sporów, zwłaszcza z zakresu prawa własności intelektualnej, zyskuje na popularności także w nieporozumieniach o charakterze międzynarodowym. O problematyce prawnej związanej z istnieniem sporu i dochodzeniem praw na płaszczyźnie międzynarodowej, więcej przeczytać można tutaj. W tym wpisie chciałabym przybliżyć Centrum Arbitrażu i Mediacji WIPO i temat narzędzia WIPO do generowania klauzul mediacyjnych i użyteczności tych klauzul przy rozwiązywaniu spraw spornych.
Spis treści
Centrum Arbitrażu i Mediacji WIPO
Światowa Organizacja Własności Intelektualnej (WIPO) zrzeszająca obecnie blisko 200 państw, została zawiązana w 1967r, a równo od 50 lat jest jedną z organizacji wyspecjalizowanych ONZ[2]. Jej celem jest koordynacja i tworzenie regulacji dotyczących systemu ochrony własności intelektualnej. Jedną z inicjatyw jest promowanie tzw. ADR (Alternative Dispute Resolution), czyli alternatywnych sposobów pozasądowego rozwiązywania sporów. Centrum Arbitrażu i Mediacji WIPO odgrywa istotną rolę w tym zakresie oferując: mediację, arbitraż, przyspieszony arbitraż i ekspertyzy ekspertów. O tym, że WIPO zyskuje na popularności, gdy pojawia się międzynarodowy spór, świadczy zwiększająca się co roku liczba przeprowadzanych w Centrum mediacji. Ugody mediacyjne administrowane przez Centrum są zawierane w około 70% spraw, a postępowanie mediacyjne trwa średnio 4 miesiące.
Postępowania mediacyjne w ramach powyższej instytucji w największej skali odbywają się przy sporach z zakresu prawa patentowego, w tym o naruszenie związane z umowami licencyjnymi jak i licencjami wzajemnymi oraz dotyczące prac B+R, następnie w obszarze prawnoautorskim, w tym sztuki, filmów i mediów, zarządzania zbiorowego. Kolejne są sprawy o współistnienie, kolizję i naruszenie znaków towarowych, a na końcu sprawy ICT i postępowania określane jako komercyjne.[3]
Przykłady sukcesów
Centrum Mediacji i Arbitrażu WIPO chętnie chwali się swoimi sukcesami i udostępnia przykłady zanonimizowanych spraw, które zakończyły się rozwiązaniem sporu z pomocą mediatora. Poniżej znajduje się kilka przykładów interesujących spraw:
postępowanie z zakresu prawa patentowego
Pewien europejski przedsiębiorca telekomunikacyjny udzielił licencji na patenty związane z technologią telekomunikacyjną podmiotowi amerykańskiemu zaangażowanemu w rozwój produktów bezprzewodowych. Umowa licencyjna zawierała klauzulę mediacyjno – arbitrażową WIPO.
Po czterech latach współpracy przedsiębiorców, powstał spór między stronami w przedmiocie zastosowania technologii objętych licencją przez licencjobiorcę. Spowodowało to żądania licencjodawcy o zaprzestanie naruszania jego patentów poprzez zaprzestanie wykorzystywania technologii poza zakresem licencji.
To europejski przedsiębiorca zainicjował mediację, a Centrum Mediacji i Arbitrażu WIPO wskazało stronom potencjalnych mediatorów posiadających specjalistyczną wiedzę z zakresu prawa patentowego jak i technologii telekomunikacyjnej. Przy pomocy mediatora przedsiębiorcom udało się dojść do porozumienia i rozwiązać polubownie spór w ciągu 5 miesięcy od rozpoczęcia mediacji.[4]
postępowanie w obszarze znaków towarowych
W tej sprawie strony wprawdzie nie działały na podstawie umownej klauzuli mediacyjniej, niemniej przykład jest równie warty przytoczenia.
Dwie organizacje pozarządowe z różnych państw europejskich, jednak aktywne w podobnym obszarze, były zaangażowane w postępowanie w sprawie sprzeciwu znaków towarowych przed Europejskim Urzędem ds. Własności Intelektualnej (EUIPO). Po pierwszym kontakcie z mediatorem związanym z WIPO, strony zdecydowały się poddać spór pod mediację w ramach Centrum. Jednym z głównych powodów wyboru mediacji w ramach WIPO ADR było zastosowanie ram ochrony poufności przewidzianych w Regulaminie Mediacji WIPO.
Centrum wyznaczyło mediatora wybranego przez strony. Po 3 spotkaniach mediacyjnych w formie online i bezpośrednich negocjacjach między stronami mającymi miejsce pomiędzy sesjami mediacyjnymi, strony rozwiązały swój spór jak i uzgodniły warunki ugody. Ugoda, zawarta po 3 miesiącach od rozpoczęcia mediacji, pozostawiła otwartą ścieżkę na podjęcie w przyszłości współpracy pomiędzy podmiotami.[5]
mediacja w zakresie prawa autorskiego
Holenderski przedsiębiorca zawarł umowę licencyjną dotyczącą opublikowania publikacji technicznej z francuskim przedsiębiorcą. Umowa licencyjna zawierała klauzulę mediacyjną WIPO. Licencjobiorca zbankrutował przez co zalegał z opłatami licencyjnymi.
Kiedy licencjodawca zgłosił żądanie przeprowadzenia procedury mediacyjnej, Centrum WIPO, po konsultacji ze stronami jak i po uzyskanej aprobacie likwidatora, wyznaczyło na mediatora specjalistę z zakresu prawa własności intelektualnej. Do zawarcia ugody i porozumienia się stron wystarczyły 2 spotkania stron z udziałem mediatora.[6]
mediacja w sprawie IT
Europejska linia lotnicza zawarła umowę z amerykańskim przedsiębiorcą zajmującym się oprogramowaniem mającym na celu opracowanie globalnej platformy do zarządzania sprzedażą biletów. Następnie strony zawarły umowę na świadczenie usług profesjonalnych. Umowa ta zawierała szczegółowy opis projektu oraz usługi wsparcia przez przedsiębiorcę amerykańskiego. W tej umowie strony uwzględniły klauzulę mediacyjno – arbitrażową, z arbitrażem w trybie przyspieszonym.
Linia lotnicza zapłaciła kilka milionów za aplikację, a kilka lat później zakończyła umowę. W odpowiedzi przedsiębiorca amerykański twierdził, że wraz z zakończeniem umowy, prawa linii lotniczej do oprogramowania wygasły i zażądał zwrotu swojego produktu. Spór ten rozwiązany został dzięki postępowaniu mediacyjnemu, w którym strony ustaliły warunki nowej licencji.[7]
mediacje w dziedzinie B + R
Prestiżowy europejski instytut badawczy i francuski przedsiębiorca zawarli umowę licencyjną dotyczącą technologii w dziedzinie materiałów budowlanych. W stosunku do tej technologii został złożony wniosek patentowy do Europejskiego Urzędu Patentowego (EPO). Strony zawarły w umowie klauzulę mediacyjno-arbitrażową WIPO.
3 lata po zawarciu umowy przedsiębiorca zarzucił nieważność umowy w związku z odrzuceniem wniosku patentowego przez EPO i zażądał zwrotu opłat licencyjnych. Instytut badawczy zainicjował mediację, przy tym żądając zapłaty opłat licencyjnych.
Mediator WIPO, specjalizujący się w sporządzaniu umów licencyjnych oraz w prawie patentowym przeprowadził konferencję przygotowawczą online, zapoznając strony z zasadami oraz harmonogramem. Po kolacji, która okazała się zbawienna dla stron by przywrócić ich komunikację, odbyła się całodniowa sesja mediacyjna w Monachium, zakończona ugodą stron.
Ugoda zawierała zarówno zmiany umowy licencyjnej, jak i rozwiązania dotyczące płatności opłat licencyjnych oraz opcję rozszerzenia współpracy poprzez zawarcie umowy badawczo – rozwojowej.[8]
postępowanie mediacyjne w sporze na rynku farmaceutycznym
Dwa podmioty zajmujące się dostawami medycznymi zawarły umowy dostawy i licencyjne celem wprowadzenia produktów farmaceutycznych do obrotu w części państw europejskich. Między stronami powstał spór dążący do rozwiązania umów. Umowy te posiadały klauzule mediacyjno – arbitrażowe WIPO.
Strony wspólnie zwróciły się do WIPO ADR celem wyznaczenia mediatora, mającego doświadczenie w umowach handlowych w dziedzinie dostaw medycznych.
Odbyły się 2 spotkania mediacyjne, w który strony zgodziły się zmodyfikować warunki dotychczasowych umów, zamiast je rozwiązywać. Po 4 miesiącach bezpośrednich negocjacji pomiędzy stronami, nastąpił powrót do mediatora w celu wznowienia mediacji zakończonej następnie sukcesem w postaci zawartej ugody stron.[9]
Klauzule mediacyjne
Zapewne części powyższych ugód nie udałoby się zawrzeć gdyby strony nie trafiły do mediacji. W niektórych przypadkach strony zawczasu przewidziały możliwość wystąpienia sporu pomiędzy nimi i w umowach zawarły klauzule mediacyjne. Niepodważalnie stosowanie klauzul mediacyjnych w umowach jest istotne, ze względu na możliwość nie tyle co rozstrzygnięcia, a dania sobie szansy rozwiązania sporu przy pomocy bezstronnego mediatora, koordynującego i wspierającego strony w znalezieniu wspólnej optyki. Warto podkreślić, że skutek mediacji to porozumienie stron posiadające moc prawną, które różni się od orzeczenia sądu lub arbitrażu tym, że nie jest osądem zewnętrznym.
WIPO ADR oferując usługi w zakresie postępowań mediacyjnych i arbitrażowych, przygotowało aplikację do generowania wzorów klauzul, a także umów o przedłożenie sporu, aby ułatwić kierowanie sporów z zakresu prawa własności intelektualnej do postępowań alternatywnego rozstrzygania sporów. Wzory klauzul, mogą być dostosowywane do indywidualnych potrzeb podmiotów.
Jakiego rodzaju klauzule przewidziało Centrum Mediacji i Arbitrażu WIPO związane z mediacją?
- klauzula mediacyjna;
- klauzula mediacyjno – arbitrażowa, w której pierwszy etap stanowi postępowanie mediacyjne, a w sytuacji braku ugody między stronami następuje postępowanie przed arbitrem/arbitrami;
- klauzula mediacyjno – arbitrażowa, w której postępowanie arbitrażowe ma charakter przyspieszony, najczęściej rozpatrywane przez 1 arbitra;
rozwiązania proponowane przez WIPO ADR jako klauzula mediacyjna
Wszelkie spory, kontrowersje lub roszczenia wynikające z, lub związane z niniejszą umową oraz wszelkimi późniejszymi zmianami do niniejszej umowy, w tym między innymi dotyczące jej zawarcia, ważności, skutku wiążącego, interpretacji, wykonania, naruszenia lub rozwiązania jak również z roszczeń pozaumownych, zostaną poddane mediacji zgodnie z Regulaminem Mediacji WIPO.
Miejscem mediacji będzie…
Językiem używanym w mediacji będzie… [10]
Ta prosta formuła wygenerowanej klauzuli umożliwia także dodanie szczegółowych postanowień w zakresie kwalifikacji mediatora prowadzącego potencjalne postępowanie mediacyjne, wskazania formy prowadzenia postępowania – online lub poprzez pisemne oświadczenia, a także określić czas trwania postępowania mediacyjnego. Taką formułę dostosowaną do indywidualnych potrzeb można pobrać ze strony WIPO, bądź po prostu skopiować i uwzględnić w postanowieniach przygotowywanej umowy.
stworzenie klauzuli mediacyjno – arbitrażowej w narzędziu WIPO ADR
Ta kreacja zawiera w swojej treści okrojoną wersję wyżej wskazanej klauzuli mediacyjnej, a dodatkowo rozszerzona jest o poniższe:
Jeśli, i w zakresie, w jakim jakikolwiek taki spór, kontrowersja lub roszczenie nie zostanie rozstrzygnięte w drodze mediacji w ciągu ……….. dni od rozpoczęcia mediacji, po złożeniu wniosku o arbitraż przez którąkolwiek ze stron, może być rozpatrywany i ostatecznie rozstrzygany w drodze arbitrażu zgodnie z Regulaminem Arbitrażowym WIPO. Alternatywnie, jeśli przed upływem wskazywanego okresu ……dni którakolwiek ze stron nie weźmie udziału lub nie będzie w dalszym ciągu uczestniczyć w mediacji, spór, kontrowersja lub roszczenie zostaną rozpatrzone po złożeniu wniosku o arbitraż przez drugą stronę w celu ostatecznego rozstrzygnięcia w drodze arbitrażu zgodnie z Regulaminem Arbitrażowym WIPO.
Trybunał powinien składać się z…
Językiem używanym w postępowaniu arbitrażowym będzie…
Spór, kontrowersja lub roszczenie będą rozstrzygane zgodnie z prawem…[11]
Co więcej klauzula przewiduje możliwość jej dostosowania w zakresie kwalifikacji arbitrów, zdalnego postępowania arbitrażowego, szczególnej procedury dowodowej, czasu trwania arbitrażu, w tym terminu wydania orzeczenia jak i możliwości poddania orzeczenia arbitrażowego apelacji w ramach Panelu Apelacyjnego WIPO.
Przyspieszony arbitraż WIPO stanowi natomiast procedurę przeprowadzaną w skróconym czasie i w obniżonych kosztach w stosunku do klasycznego arbitrażu. Jako przykład przyspieszonej procedury należy podać ten, gdzie jeden arbiter po rozpoczęciu postępowania arbitrażowego wydał orzeczenie po upływie zaledwie 6 tygodni.[12]
Słowem podsumowania…
Neutralność, ekspertyza jak i efektywność mediatorów skutkuje coraz częstszym uznaniem postępowania mediacyjnego za pierwszy, skuteczny krok do porozumienia się stron. W publikacjach WIPO podkreśla się autonomię stron postępowania mediacyjnego. Strony mogą je dowolnie kształtować decydując o ramach czasowych, języku w jakim ma być prowadzona mediacja czy wyborze mediatora. Dla wygody i po to, aby obniżyć koszty, mediacja może być prowadzona za pomocą środków komunikowania się na odległość.
Prezentowane przykłady pokazują, że mediacje prowadzone w ramach Centrum Mediacji i Arbitrażu WIPO stanowią skuteczne narzędzie rozwiązywania sporów w sprawach międzynarodowych. Bezsprzecznie wzory generowanych klauzul WIPO są cennym dodatkiem, ułatwiającym kształtowanie treści umów, jak i promującym polubowne zażegnanie sporu. Nie pozostaje nam nic więcej, jak liczyć na jeszcze większą liczbę umów uwzględniających te klauzule.
