Ostatnimi czasy w przestrzeni internetowej coraz częściej można spotkać się z terminami „DAO” i blockchain. Co to właściwe oznacza? I czy może być przydatne, a jeśli tak to w jaki sposób, w zarządzaniu wspólnym prawem własności intelektualnej?
Prostymi słowami o DAO i blockchain
Blockchain to technologia, która wykorzystuje sieć komputerową do bezpośredniej wymiany informacji pomiędzy użytkownikami (tzw. peer-to-peer) przy założeniu, że żaden z użytkowników nie dysponuje większością zdolną do wpływania na losy całej sieci. Blockchain w dużym uproszczeniu jest współdzieloną bazą danych co bywa nazywane „technologią rozproszonych rejestrów” (ang. „DLT” od Distributed Ledger Technology). W sieci blockchain każdy użytkownik mają własną kopię tej samej zaszyfrowanej bazy danych, co dodatkowo utrudnia podmianę kopii danych przechowywanych na urządzeniach wielu użytkowników.
Z technologią blockchain związane są smart kontrakty, których działanie można przedstawić na przykładzie automatu sprzedającego napoje. Automat ten działa tak, że płatność za napój uruchamia nieodwołalne działania polegające na zatrzymaniu pieniędzy i wydaniu kupowanego towaru – nie da się tych działań zatrzymać, ani odwrócić. Działanie odbywa się automatycznie, bez interwencji człowieka. Podobnie jak automat sprzedający napoje, smart kontrakt można uznać za samo wykonujący się, stale działający protokół. DAO składają się z wielu różnych smart kontraktów działających wspólnie i tworzących reguły działania całej organizacji.
DAO, a właściwie the DAO (the Decentralized Autonomous Organization) bądź w języku polskim Zdecentralizowana Autonomiczna Organizacja, to organizacja pozwalająca zaplanować i wykonywać działalność ekonomiczną za pomocą kodu źródłowego[1] oraz umożliwiająca swoim członkom podejmowanie decyzji, jej dotyczących, w sposób automatyczny, demokratyczny i anonimowy. Jest to możliwe dzięki technologii blockchain, ponieważ każdy członek organizacji jest identyfikowany za pomocą tokena blockchain[2]. Spróbujmy wyjaśnić to na przykładzie.
Organizacja prowadząca działalność inwestycyjną działa jako DAO (na marginesie warto wspomnieć, że obecnie najpopularniejszymi dziedzinami, w których występują DAO są właśnie inwestycje), a jej członkowie dysponują wspólnym portfelem i grupowo podejmują decyzję w co chcą zainwestować pieniądze. Pojawiają się dwa pomysły – część członków organizacji opowiada się za inwestycją w kryptowaluty, natomiast inni woleliby przeznaczyć pieniądze organizacji na NFT. Dochodzi do głosowania, w którym każdy głos jest anonimowy, ponieważ członkowie w ramach organizacji identyfikowani są za pomocą wspomnianych powyżej tokenów blockchain[3]. W rezultacie powstaje sieć (która może mieć nawet charakter globalny), na którą składają się tysiące węzłów[4] „sterowanych” przez podmioty wchodzące w skład organizacji, nieznające się nawzajem, a mimo to sterujące wspólnie pracą całej infrastruktury.
DAO z perspektywy prawnej
Dla uporządkowania informacji ustalmy jaki jest charakter DAO w świetle prawa. Po pierwsze, DAO jest bytem niematerialnym. Nie jest to nic zaskakującego dla obrotu prawnego, ponieważ od lat przepisy dopuszczają istnienie takich konstrukcji, a w dobie postępującej cyfryzacji i intensywnego rozwoju nowych technologii byty niematerialne mają coraz większe znaczenie. Chociażby prawa własności intelektualnej, o których tak często piszemy, nie mają fizycznego odpowiednika, a niejednokrotnie niosą za sobą ogromną wartość[5]😉.
Po drugie, DAO to rodzaj inteligentnego kontraktu, który umożliwia tworzenie stosunków prawnych pomiędzy swoimi uczestnikami[6]. Przez inteligentny kontrakt należy rozumieć zobowiązanie, które może z powodzeniem samodzielnie funkcjonować w przestrzeni internetowej bez potrzeby przenoszenia go do świata realnego. W praktyce idea smart contract oznacza, że[7]:
- stosunek prawny jest nawiązywany wyłącznie za pośrednictwem środków elektronicznych bez użycia papierowych dokumentów czy tradycyjnych podpisów. W taki sam sposób treść stosunku prawnego może być zmieniana;
- wykonanie zobowiązania nie wymaga działania w świecie realnym.
Po trzecie, DAO funkcjonuje w sposób zautomatyzowany poprzez realizację kodu, który jest jego podstawą. W ramach tego DAO nie ma fizycznych reprezentantów, tak jak ma to miejsce w przypadku „klasycznej” osoby prawnej, a mimo to wchodzi w relacje zewnętrzne z podmiotami spoza organizacji. Wówczas często zawiera typowe stosunki prawne takie jak np. umowa sprzedaży czy umowa najmu[8].
Po czwarte, w świetle prawa polskiego DAO nie ma zdolności prawnej, przez którą rozumie się zdolność do bycia podmiotem praw i obowiązków. Mają ją osoby fizyczne, osoby prawne (wskazane w przepisach prawa) oraz tzw. ułomne osoby prawne. DAO nie kwalifikuje się do żadnej z tych grup, a skoro nie ma zdolności prawnej, a jednocześnie jak była mowa wcześniej, wchodzi w relacje zewnętrzne z innymi podmiotami, to w świetle aktualnych przepisów pojawia się pewien impas. Przed ustawodawcą stoi zatem wyzwanie uregulowania statusu prawnego organizacji typu DAO, ponieważ z czasem będą one miały coraz większe znaczenie, a aktualny stan prawny tworzy istotne problemy natury praktycznej[9].
Jakie zalety ma technologia blockchain?
Wiemy już, że blockchain to baza danych, której funkcjonowanie wyróżnia ją na tle innych. Jak już wiemy, w ramach DAO, technologia ta umożliwia anonimowe głosowanie, ale blockchain oferuje o wiele więcej. Zanim jednak przejdziemy do wymienienia najważniejszych zalet blockchain, warto pochylić się nad tym jak w ogóle ta technologia działa. Mianowicie blockchain to baza danych, która przechowuje informacje w blokach (klasyczna baza danych systematyzuje je w tabeli). Jeżeli blok jest zapełniony danymi, to dołącza on do bloku poprzedniego, zachowując tym samym porządek chronologiczny, a nowe dane kierowane są do bloku nowego itd. W ten sposób tworzy się „łańcuch bloków”, na co wskazuje sama nazwa, ponieważ blockchain z jęz. ang. w dosłownym tłumaczeniu to właśnie łańcuch bloków. Bloki znajdują się w różnych lokalizacjach[10], dlatego kluczowy jest tzw. protokół, zapewniający, że dane otwierane przez różne osoby w różnych miejscach będą identyczne. Pierwszym takim protokołem był Bitcoin, którego kluczowym elementem było utrzymywanie konsensusu pomiędzy uczestnikami, co do treści bazy danych będącej odzwierciedleniem wszystkich przeprowadzonych transakcji[11]. Tak skonstruowana technologia umożliwia łatwe śledzenie całej historii (np. danej operacji lub stanu posiadania jakiegoś dobra)[12].
Najważniejsze zalety technologii blockchain to[13]:
- wprowadzone informacje do bazy danych są nieodwracalne - jest to prawdziwa rewolucja w świecie technologii, która gwarantuje stuprocentowe bezpieczeństwo przechowywanych danych
- technologia ta umożliwia rejestrowanie i cyfrowe przesyłanie danych z wyłączeniem możliwości ich edytowania – oznacza to, że dane oprócz tego, że nie mogą być usunięte, to również nie mogą być zmienione. Nawet jeśli ktoś próbowałby zniekształcić dane, to informacje w innych węzłach nie zostaną dotknięte zmianami. Ponadto wszystkie inne węzły będą odwoływać się do tego, który zawiera informacje odmienne, dlatego też w ramach technologii blockchain łatwo jest namierzyć nieprawdziwe dane.
- możliwe jest korzystanie z danych w sposób zdecentralizowany dzięki czemu żadna osoba czy grupa nie ma wyłącznej kontroli nad danymi – kontrolę mają wszyscy dysponujący dostępem do bazy danych. Z pozycji węzła osobistego możliwe jest przeglądanie wszystkich informacji. Jednak czasami zabezpiecza się dostęp do danych przy użyciu hasła, tak aby mógł z nich korzystać wyłącznie określony krąg podmiotów (np. w przypadku placówek medycznych, które przechowują dokumentację medyczną pacjentów i korzystają w tym celu z technologii blockchain, dostęp możliwy jest wyłącznie dla pacjenta, lekarza lub adminitratora).
NFT (non-fungible token)
Z zagadnieniem blockchain nierozerwalnie związane jest pojęcie NFT, czyli z jęz. ang. non-fungible token bądź w języku polskim tzw. token niewymienialny. NFT to aktywa cyfrowe mogące być przedmiotem obrotu na rynku wtórnym lub innymi słowy to cyfrowy gwarant uprawnień (zazwyczaj co do eksploatacji danego dobra) wykorzystywany w ramach technologii blockchain. Konkretny token NFT ma niepowtarzalne cechy, czyli indywidualny zestaw danych i nie można go skopiować. Ponadto może go posiadać wyłącznie jedna osoba. Jeszcze do niedawna był to „produkt” niszowy, występujący przede wszystkim w sektorze kryptowalut, natomiast obecnie coraz powszechniej wprowadza się za jego pomocą na rynek dobra cyfrowe. Z NFT chętnie korzystają twórcy i właściciele praw autorskich, np. do gier komputerowych[14]. Jeżeli szczególnie interesuje Cię problematyka NFT koniecznie zajrzyj do naszego poprzedniego wpisu: https://lgl-iplaw.pl/2021/08/co-wspolnego-maja-niewymienialne-tokeny-kryptograficzne-non-fungible-token-nft-z-prawami-wlasnosci-intelektualnej/, w którym całą uwagę skupiliśmy na niewymienialnych tokenach i ich związkach z IP😉
W jakich dziedzinach ma zastosowanie technologia blockchain?
Z uwagi na niezaprzeczalne zalety technologia blockchain jest coraz szerzej wykorzystywana w różnych dziedzinach działalności gospodarczej. Znajduje zastosowanie w działalności naukowej, finansowej czy społecznej. Obecnie z technologii tej korzystają m.in. takie marki jak: Walmart (amerykańska sieć supermarketów), Pfizer (producent farmaceutyków) czy Siemens (producent sprzętu elektronicznego)[15].
W ramach różnego rodzaju działalności blockchain ma m.in. zastosowanie do prowadzenia[16]:
- ksiąg rachunkowych przeprowadzanych transakcji,
- systemów krypto walut,
- systemów bankowości elektronicznej,
- systemów przechowywania dokumentacji medycznej.
Jak DAO i blockchain mogą być wykorzystane w prawie własności intelektualnej?
Jak sugerują powyższe rozważania oraz tytuł niniejszego wpisu DAO i blockchain mogą być z powodzeniem wykorzystywane w prawie własności intelektualnej. Blockchain i NFT używa się do dostarczania dóbr cyfrowych, chociażby wspomnianych wcześniej gier komputerowych, ale jakie są inne możliwe zastosowania?
Prowadzenie rejestrów praw własności intelektualnej przez urzędy patentowe
W tym miejscu warto zwrócić uwagę na postulaty wykorzystania blockchain do prowadzenia rejestracji praw własności intelektualnej przez urzędy patentowe. Podkreśla się, że pozwoliłoby to działać urzędom w sposób bardziej opłacalny, szybszy, dokładniejszy i bezpieczniejszy, ponieważ zastosowanie rozwiązań technologicznych ułatwiłoby niektóre elementy współczesnej procedury rejestracyjnej lub pozwoliłoby nawet na ich pominięcie. Ponadto, dane byłyby uporządkowane w bardziej przejrzysty sposób, co miałaby znaczenie dla zarządzania portfelami praw wyłącznych. Wydaje się też, że technologia blockchain mogłaby być pomocna w tworzeniu spisu niezarejestrowanych praw IP, ponieważ w ten sposób łatwo można byłoby dostarczać informacje co do dowodów w przedmiocie czasu powstania praw, wiadomości o zarządzaniu prawami czy wymogów jurysdykcyjnych[17].
Wspólne prawo własności intelektualnej
W kontekście DAO i zespołowego zarządzania od razu nasuwa się na myśl zagadnienie wspólnego prawa własności intelektualnej, które może przybrać postać współtwórczości zarówno w prawie autorskim jak i w prawie własności przemysłowej.
Współtwórczość w prawie autorskim
Po więcej informacji o wspólnym prawie autorskim sięgnij tutaj: https://lgl-iplaw.pl/2022/07/wspolne-prawo-autorskie-jak-pogodzic-rozne-interesy-kilku-wspoltworcow-aby-nie-stracic-komercyjnego-potencjalu-utworu/. My w tym miejscu ograniczymy się do przypomnienia podstawowych informacji, które są niezbędne do dalszych rozważań na temat wykorzystania DAO w zarządzaniu wspólnym prawem własności intelektualnej😊.
Aby w ogóle można było mówić o współautorstwie konieczne jest wniesienie twórczego wkładu do utworu, czyli elementu o twórczym i indywidualnym charakterze przez każdego z twórców. Ponadto konieczne jest, aby współtwórcy pracowali nad dziełem w konkretnym przedziale czasowym oraz w porozumieniu co do jego ostatecznego kształtu. O współtwórczości stanowi art. 9 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (pr. aut.), w którym jest m.in. mowa o tym, że współtwórcom przysługuje jedno wspólne prawo autorskie do utworu, a ich udziały są równe. W sferze praw majątkowych pomiędzy współtwórcami powstaje wspólność w częściach ułamkowych[18].
Prawa i obowiązki, których wyrazem jest udział, mogą być realizowane dwukierunkowo – w stosunku do innych współuprawnionych twórców lub osób trzecich. Cechą udziałów w częściach ułamkowych jest swoboda obrotu. Uprawniony z tytułu udziału może go zbyć, zastawić, darować zarówno drugiemu współautorowi jak i osobie trzeciej[19].
Współtwórczość w prawie własności przemysłowej
Współtwórczość może także pojawić się w prawie własności przemysłowej. Zgodnie z art. 11 ust. 2 ustawy prawo własności przemysłowej (p.w.p.) „Współtwórcom wynalazku, wzoru użytkowego albo wzoru przemysłowego uprawnienie do uzyskania patentu, prawa ochronnego lub prawa z rejestracji przysługuje wspólnie”. Wspólne prawo przysługuje twórcom już od momentu stworzenia wynalazku (wzoru użytkowego, wzoru przemysłowego bądź układu topografii scalonych – patrz art. 200 p.w.p.) i jest niezależne od dokonania zgłoszenia w celu uzyskania patentu (prawa ochronnego albo prawa z rejestracji) czy uzyskania prawa wyłącznego[20].
Blockchain i DAO w zarządzaniu wspólnym prawem z zakresu IP?
Oświadczenia woli
Jak stosunek prawny wspólnego prawa autorskiego może łączyć się z technologią blockchain i DAO? Jak już dobrze wiemy, dzięki blockchain możemy bezpiecznie przechowywać różnego rodzaju dane. Nic nie stoi na przeszkodzie, aby tymi danymi były oświadczenia woli składane przez (w naszym przypadku) twórców mających swój udział we wspólnym prawie własności intelektualnej. Jako że blockchain gwarantuje wyjątkowe bezpieczeństwo przechowywanych informacji, to wprowadzenie składanego oświadczenia woli do takiego „rejestru” mogłoby stanowić swojego rodzaju zabezpieczenie w razie postępowania sądowego, a tym samym w zasadzie niepodważalny dowód w sprawie[21]. Może to być szczególnie przydatne w przypadku toczącego się sporu co do wielkości udziałów współtwórców, jako że domniemanie równych udziałów twórców, o którym mowa w art. 9 ust. 1 pr. aut., jest wzruszalne[22].
Głosowanie
Co do zasady twórcy nie muszą uzyskać zgody pozostałych współautorów aby rozporządzać swoim udziałem (jeżeli chodzi np. o zbycie czy obciążenie prawa). Jednak od tej zasady są pewne wyjątki, np. sytuacja, w której autorskie prawo majątkowe wchodzi w skład masy spadkowej. Wówczas spadkobierca może rozporządzać udziałem w prawie autorskim wyłącznie za zgodą pozostałych spadkobierców[23] (oczywiście o ile tacy są). W takiej sytuacji DAO wykorzystujące technologię blockchain umożliwiłoby sprawne i automatyczne porozumiewanie się wszystkich podmiotów, co może być szczególnie wygodne jeżeli spadkobierców jest wielu.
Ponadto jeżeli współtwórcy zastanawialiby się nad zbyciem przysługującego im wspólnie prawa autorskiego, to aby przenieść jego własność na inny podmiot w całości, musieliby się co do tego porozumieć. Tak samo w przypadku licencjonowania prawa autorskiego „w całości”. Wówczas także mogliby skorzystać z opisywanej technologii w celu przeprowadzenia głosowania, w którym każdy ze współtwórców identyfikowany byłby za pomocą tokena. Wyniki tak przeprowadzonego głosowania i złożone w ten sposób oświadczenia woli byłyby następnie zapisane i bezpiecznie przechowywane.
Rejestr danych
Wreszcie DAO i blockchain mogłyby być wykorzystywane do przechowywania danych osobowych współautorów, licencjobiorców itd., a także wszelkich innych informacji związanych z zarządzaniem wspólnym prawem własności intelektualnej. Wydaje się to racjonalne z uwagi na podkreślane bezpieczeństwo danych przechowywanych w blockchain.
DAO ma wiele zalet wśród, których można wyróżnić m.in.: bezpieczeństwo, transparentność czy niskie koszty. Jednak nie jest to konstrukcja całkowicie pozbawiona wad. Jak każdy twór funkcjonujący w przestrzeni internetowej, mimo wysokiego poziomu bezpieczeństwa, jakie zapewnia, nie można całkowicie wykluczyć ataków hakerskich. Ponadto zagrożeniem mogą być zmanipulowane głosowania[24]. Blockchain i DAO mogą mieć wiele zastosowań, jednak większość z nich, w tym także w sferze prawa własności intelektualnej, są dopiero na etapie koncepcji i testowania[25]. Niewątpliwie jednak są to pojęcia, o których mówi się dużo. Nam tymczasem pozostaje jedynie obserwować co z tej dyskusji wyniknie😊
