Wydawać by się mogło, że w dzisiejszym świecie, w którym otoczeni jesteśmy zewsząd milionami przedmiotów, trudno jest stworzyć coś nowego i oryginalnego. Tymczasem wyróżniający się design produktu to dziś kluczowy element sukcesu rynkowego. Unikalna forma opakowania, charakterystyczny kształt mebla czy wyróżniający się wygląd urządzenia elektronicznego wszystko to może podlegać ochronie prawnej jako wzór przemysłowy. Zanim jednak zdecydujemy się na rejestrację, warto poznać podstawowe wymagania, jakie musi spełnić nasz wytwór.

Co to właściwie jest wzór przemysłowy?

Zgodnie z definicją wzoru przyjętą w art. 102 ust. 1 ustawy z dnia 30 czerwca 2000 r. Prawo własności przemysłowej (pwp) wzorem przemysłowym jest postać wytworu lub jego części, nadana mu w szczególności przez cechy linii, konturów, kształtów, kolorystykę, fakturę lub materiał wytworu oraz przez jego ornamentację.

Na przestrzeni lat orzecznictwo sądów administracyjnych wypracowało jednolite stanowisko, że „o możliwości zakwalifikowania wytworu jako wzoru przemysłowego rozstrzyga postać wytworu czyli jego wygląd a więc składające się na jedną całość dostrzegane wizualne elementy produktu, a nie sam produkt i jego walory funkcjonale czy też użytkowe”.[1] Ochroną objęta jest zatem postać wytworu lub jego części, tj. wygląd nadany przez określone cechy czy elementy postrzegane zmysłem wzroku i przez to wywołujące określone wrażenie podczas oglądania wytworu[2].

Trzy systemy ochrony – który wybrać?

Ochrona wzoru przemysłowego ma charakter terytorialny. Co to oznacza w praktyce?

Oznacza to, że prawo z rejestracji wzoru obowiązuje wyłącznie na terytorium tego kraju, w którym dokonano rejestracji. W związku z tym rejestracja wzoru w Polsce chroni go wyłącznie na terytorium Polski. Jeśli zatem wzór zostanie skopiowany przez osobę trzecią, która rozpocznie produkcję i sprzedaż we Włoszech, uprawniony z prawa z rejestracji nie będzie mógł skutecznie żądać zaprzestania naruszeń. Albowiem ochrona wzoru na terytorium Włoch nie obowiązuje.

Dlatego zanim podejmiemy decyzję o rejestracji, należy sprecyzować plany biznesowe. Przede wszystkim, gdzie zamierzamy sprzedawać swoje produkty? Czy w planach mamy ekspansję zagraniczną? Jakie rynki są w kręgu naszych zainteresowań? Od odpowiedzi na te pytania zależy wybór najlepszej strategii ochrony.

Jeżeli planujemy rozpocząć sprzedaż na kilku rynkach, nie musimy martwić się rejestracją w każdym z tych krajów osobno. Istnieją bowiem systemy ochrony, które pozwalają na uzyskanie ochrony na wielu terytoriach w ramach jednej procedury zgłoszeniowej.

Podobnie jak w przypadku znaków towarowych możemy wyróżnić trzy systemy ochrony wzorów przemysłowych: krajowy, regionalne i międzynarodowym.

System krajowy – ochrona w Polsce

Dzięki rejestracji w Urzędzie Patentowym RP wzór przemysłowy uzyskuje ochronę na terytorium Polski. To rozwiązanie sprawdza się w sytuacji, w której prowadzimy działalność lokalną lub planujemy rozeznać rynek przed dalszą międzynarodową ekspansją.

Zgodnie z art. 108 pwp zgłoszenie wzoru przemysłowego w celu uzyskania prawa z rejestracji powinno obejmować:

• podanie zawierające co najmniej oznaczenie zgłaszającego, określenie przedmiotu zgłoszenia oraz wniosek o udzielenie prawa z rejestracji;
• ilustrację wzoru przemysłowego (w szczególności rysunki, fotografie lub próbki materiału włókienniczego).

Więcej nt. zgłoszenia znajdziesz TU.

System regionalny (np. unijny)

Systemy ochrony regionalnej dzięki jednej rejestracji pozwala uzyskać ochronę w wielu krajach jednocześnie, co znacząco redukuje koszty i umożliwia skuteczniejsze zarządzanie portfolio wzorów przemysłowych.

Najpopularniejszym systemem regionalnym z perspektywy większości polskich przedsiębiorców jest system unijny. Na podstawie jednego zgłoszenia wzoru przemysłowego w Urzędzie Unii Europejskiej ds. Własności Intelektualnej (EUIPO), można uzyskać ochronę na obszarze całej Unii Europejskiej. Warunki zgłoszenia reguluje Rozporządzenie Rady (WE) nr 6/2002 z dnia 12 grudnia 2001 r. w sprawie wzorów przemysłowych Unii Europejskiej (Dz. U. UE. L. z 2002 r. Nr 3, str. 1 z późn. zm.).

System światowy

W wyniku zgłoszenia w Biurze Międzynarodowym Światowej Organizacji Własności Intelektualnej (WIPO) w Genewie, w Szwajcarii, istnieje możliwość uzyskania ochrony we wszystkich lub wskazanych przez zgłaszającego państwach należących do Aktu genewskiego Porozumienia haskiego. Członkami systemu haskiego są państwa oraz organizacje międzynarodowe. Z dniem 2 lipca 2009 r. Polska stała się stroną Aktu genewskiego Porozumienia haskiego dotyczącego międzynarodowej rejestracji wzorów przemysłowych (przyjęty w Genewie dnia 2 lipca 1999 r. (Dz. U. z 2009 r. Nr 198, poz. 1522)).

Dzięki temu, w ramach systemu haskiego, jedno międzynarodowe zgłoszenie, w jednym języku, zastępuje całą serię zgłoszeń, które w przeciwnym razie musiałyby być złożone w różnych urzędach krajowych lub regionalnych.

System haski to praktyczne rozwiązanie pozwalające zabezpieczyć i zarządzać do 100 wzorami w wielu krajach. Jedno zgłoszenie międzynarodowe może obejmować maksymalnie do 100 wzorów. Wszystkie wzory zawarte w tym samym zgłoszeniu muszą jednak należeć do tej samej klasy międzynarodowej klasyfikacji lokarneńskiej.

Wystąpienie z wnioskiem o ochronę międzynarodową nie wymaga wcześniejszego zgłoszenia lub rejestracji krajowej. Ochrona wzoru może zatem być po raz pierwszy wnioskowana na poziomie międzynarodowym.

Zgłoszenie międzynarodowe jest zazwyczaj składane bezpośrednio w Biurze Międzynarodowym albo poprzez interfejs eHague Filing, albo za pomocą oficjalnego formularza zgłoszeniowego (DM/1). Zgłoszenie spełniające wymogi formalne jest wpisywane do Rejestru Międzynarodowego i we właściwym czasie publikowane. Po publikacji rejestracji międzynarodowej, urząd każdego wyznaczonego państwa-strony może przystąpić do badania merytorycznego, jeśli takie jest przewidziane przez jej własne ustawodawstwo krajowe. W wyniku tego badania urząd może zgłosić do Biura Międzynarodowego odmowę udzielenia ochrony na swoim terytorium. Jednakże rejestracji międzynarodowej nie można odmówić z powodu niespełnienia wymogów formalnych, ponieważ takie wymogi uznaje się za spełnione po badaniu przeprowadzonym przez Biuro Międzynarodowe.

W przypadku zawiadomienia o odmowie, zgłaszający dysponuje takimi samymi środkami odwoławczymi, jakimi dysponowałby, gdyby złożył zgłoszenie bezpośrednio w danym urzędzie krajowym. W każdym wyznaczonym państwie, gdzie urząd nie wniósł odmowy, rejestracja międzynarodowa wywołuje taki sam skutek jak udzielenie ochrony dla wzoru na mocy danego prawa krajowego. 

Jakie warunki musi spełnić wzór, aby uzyskać ochronę na terytorium Polski?

Wbrew oczekiwaniom twórców, nie każdy wytwór uzyska jednak ochronę jako wzór przemysłowy. Przepisy pwp określają warunki, jakie musi spełnić wytwór, by uzyskać ochronę jako wzór przemysłowy. Aby móc mówić o wzorze przemysłowym dany wytwór musi się cechować nowością i indywidualnym charakterem. Odnośnie relacji obu tych przesłanek wypowiedział się Naczelny Sąd Administracyjny, którym uznał, że „nowość wzoru mieści się w pojęciu indywidualnego charakteru. Brak nowości, to brak indywidualnego charakteru i odwrotnie. Jeżeli wzór ma indywidualny charakter, to jest nowy”[3].

Przejdźmy zatem do omówienia przesłanki nowości.

Przede wszystkim należy pamiętać, że dokonując oceny wytworu musimy postrzegać go jako całość, a nie zbiór pojedynczych cech. Sądy administracyjne wskazują na konieczność ujmowania wzoru zawsze całościowo, nie zaś jako zbioru poszczególnych właściwości[4].

Dla oceny nowości i indywidualnego najistotniejsze znaczenie mają te elementy wytworu, które są widoczne i to właśnie te cechy będą determinowały jego zdolność rejestracyjną. Ochronie podlega bowiem wyłącznie aspekt zewnętrzny produktu. Co więcej, wspominane kryterium widoczności cech musi się ujawniać na etapie użytkowania wytworu przez jego końcowego użytkownika[5].

Nowy - to znaczy jaki?

Zgodnie z art. 103 ust. 1 pwp wzór uważa się za nowy, jeżeli przed datą, według której oznacza się pierwszeństwo do uzyskania prawa z rejestracji, identyczny wzór nie został udostępniony publicznie przez stosowanie, wystawienie lub ujawnienie w inny sposób. Ponadto wzór uważa się za identyczny z udostępnionym publicznie także wówczas, gdy różni się od niego jedynie nieistotnymi szczegółami.

Datą pierwszeństwa do uzyskania prawa może być data dokonania zgłoszenia wzoru w Urzędzie Patentowym RP albo data przyznanego pierwszeństwa konwencyjnego lub pierwszeństwa z wystawy zgodnie z art. 14 i 15¹ ust. 1 pwp.

W doktrynie podkreśla się, że nowość musi mieć charakter obiektywny.

Ocena nowości wzoru przemysłowego polega na przeprowadzeniu analizy porównawczej poszczególnych elementów wzoru zgłaszanego do rejestracji ze wzorami wcześniej udostępnionymi. Wzory uważa się za identyczne, jeżeli ich cechy różnią się jedynie w zakresie nieznaczących szczegółów. Oznacza to, że wzór jest nowy, jeżeli nie jest on w znaczący sposób wzorowany na innych dostępnych wcześniej wzorach.

Koniecznym zatem elementem porównania jest wskazanie istniejących różnic i rozstrzygnięcie, jaki charakter mają występujące różnice. W literaturze przyjmuje się, że porównanie należy zacząć od oceny istotności danej cechy dla ostatecznego wyglądu wzoru. Tylko zatem różnice cech istotnych pozwalają uznać, że porównywane wzory nie są identyczne.[6]  Zwykła zmiana rozmiaru czy układu kolorystycznego nie powoduje, że wzór nie może zostać uznany za identyczny[7]. Co ważne, porównując wzory należy odnosić się do cech zawartych w dokumentacji zgłoszeniowej, nie zaś do wzoru w postaci w jakiej występuje on w obrocie gospodarczym.

Należy jednak podkreślić, że pojedyncze cechy wytworu, o których mowa w art. 102 ust. 1 pwp nie muszą odznaczać się nowością. Możliwa jest bowiem sytuacja, w której wzór stanowi kombinację cech z innych wzorów wprowadzony już wcześniej do obrotu, ale dzięki nowemu zestawieniu doczasowych cech ogólne wrażenie jakie wywołuje na zorientowanym użytkowniku różni się od wrażenie wywieranego przez porównane wzory[8].

Co istotne, nowość i indywidualny charakter wzoru określa się zawsze w stosunku do konkretnego rozwiązania. Zgodnie z utrwalonym poglądem doktryny i orzecznictwa nie wystarczy dowieść, że istotne elementy rozwiązania są znane z kilku odrębnych rozwiązań wcześniejszych. Dla wykazania braku nowości określonego rozwiązania istotne jest wykazanie, że wszystkie jego cechy znane są już z innego rozwiązania[9].

Weryfikacja istnienia przesłanki nowości następuje poprzez odniesienie do wzorów udostępnionych publicznie przed datą, według której oznacza się pierwszeństwo.

Kluczowe znaczenie dla przesłanki nowości wzory przemysłowego ma publiczne udostępnienie. Wzór nie będzie uznany za nowy, jeżeli przed datą, według której oznaczamy pierwszeństwo został publicznie udostępniony. Zgodnie z przepisem art. 103 ust. 2 pwp nie każde jednak publiczne udostępnienie niweczy przesłankę nowości. Nowości szkodzi bowiem tylko takie udostępnienie, które mogło dotrzeć do osób zajmujących się zawodowo dziedziną, której wzór dotyczy. Brak takiej możliwości sprawia, że nie mamy do czynienia z wcześniejszym publicznym ujawnieniem. Przy czym ocenie podlega sama możliwość dotarcia do tego grona osób, a nie to, czy faktycznie dana grupa osób zapoznała się ze wzorem.

Warto w tym miejscu zwrócić uwagę, że ustawodawca polski w przeciwieństwie do unijnego odmiennie określił pojęcie publicznego udostępnienia wzoru wskutek braku ograniczenia geograficznego grona specjalistów, do których potencjalnie może dotrzeć informacja o udostępnieniu. Art. 7 ust. 1 Rozporządzenia 6/2002 w sprawie wzorów wspólnotowych Unii Europejskiej zawęża bowiem grupę do osób wyspecjalizowanych w danej branży działających w Unii Europejskiej. Brak takiego ograniczenia w polskiej ustawie skutkuje rozszerzeniem zakresu wzorów, których wcześniejsze publiczne udostępnienie gdziekolwiek na świecie może potencjalnie zaszkodzić nowości[10].

Udostępnienie publiczne następuje poprzez: (i) stosowanie, (ii) wystawienie lub (iii) ujawnienie w inny sposób pod warunkiem, że wzór mógł dotrzeć do wiadomości osób zajmujących się zawodowo dziedziną, której wzór dotyczy. Z brzmienia art. 103 ust. 1 pwp wynika, że katalog form udostępnienia ma charakter otwarty.

Ponownie w tym miejscu należy wskazać na różnice zachodzące między ustawodawstwem krajowym a unijnym i płynąc stąd konsekwencje dla twórców.

Z przepisu art. 105 ust. 5 pwp wynika, że prawo z rejestracji wzoru przemysłowego ogranicza się do wytworów tego rodzaju, dla których nastąpiło zgłoszenie. Ust. 5 odwołuje się do tzw. zasady specjalizacji wzorów, zgodnie z którą ochrona wzoru obejmuje wyłącznie produktu, które zostały odpowiednio sklasyfikowane we wniosku zgodnie z klasyfikacją lokarneńską. Polska judykatura jest jednak podzielone co do interpretacji zakresu ochrony prawa z rejestracji. Dominuje pogląd, który każe prawo z rejestracji wzoru przemysłowego ograniczać do wytworów tego rodzaju, dla których nastąpiło zgłoszenie[11]. Odmiennie jednak orzekł WSA w Warszawie w wyroku z dnia 3.11.2010 r. (VI SA/Wa 1339/10): „Wzór podlega ochronie jako wygląd przedmiotu bez względu na to, w jaki przedmiot wzór jest wcielony”[12]. Drugie stanowisko jest w pełni zgodne z prawodawstwem unijnym, które odchodzi od zasady specjalizacji, co oznacza, że ochrona wzoru nie jest ograniczona wyłącznie do produktów wskazanych w zgłoszeniu, ale rozciąga się również na inne produkty, w których wzór mógłby być potencjalnie zastosowany. Przedstawiciele doktryny za nieuzasadnione uważają obowiązujące w polskiej ustawie unormowanie ograniczające ujawnienie wzoru jedynie do klasy, w której został zgłoszony. Takie rozwiązanie prowadzi do tego, że przykładowo ujawnienie wzoru nałożonego na haft nie prowadzi do pozbawienia cech nowości wzoru nałożonego na buty, które znajdują się w inne klasie klasyfikacji lokarneńskiej[13].

Z treści art. 103 ust. 1 pwp nie wynika, czy ocena nowości jest ograniczona terytorialnie. Co prawda, jak zostało wskazane powyżej, ustawodawca unijny wprowadził w art. 7 ust. 1 Rozporządzenia 6/2002 ograniczenie, że ujawnienie wzoru powinno być znane środowiskom wyspecjalizowanym w danej branży, działającym w Unii Europejskiej.

Kwestia tego, gdzie powinno nastąpić publiczne udostępnienie wzoru budzi kontrowersje. Jednak na przestrzeni lat zdecydowana większość przedstawicieli doktryny zaczyna opowiadać się za stanowiskiem, że ujawnienie wzoru powinno być utożsamiane z ujawnieniem międzynarodowym, niezależnie zatem od tego, gdzie wydarzyły się zdarzenia prowadzące do ujawnienia.

Ujawnienie "zdarza" się nawet dużym markom o czym piszemy TU.

Ujawnienia nieszkodzące nowości

Ustawodawca przewidział jednak w przepisach pwp trzy wyłączenia, które umożliwiają udzielenie prawa z rejestracji na wzór, który nie może być uznany za nowy w świetle zasady z art. 103 ust. 1 pwp.

Pierwszy dotyczy ujawnienia wzoru osobie trzeciej, która w sposób wyraźny lub dorozumiany była zobowiązana do zachowania poufności. Wyjątek ten odnosi się do ujawnienia osobie trzeciej wzoru, ale z wyraźnym lub dorozumianym zastrzeżeniem zachowania poufności.

Drugi wyjątek określany jest mianem „ulgi w nowości” („grace period”,) zgodnie z którym wcześniejsze ujawnienie wzoru nie szkodzi nowości, jeżeli wzór przemysłowy został ujawniony w ciągu 12 miesięcy przed datą, według której oznacza się pierwszeństwo do uzyskania prawa z rejestracji i jeżeli ujawnienie nastąpiło przez twórcę, jego następcę prawnego lub – za zgodą uprawnionego – przez osobę trzecią. Zasad ta nie znajdzie zastosowania zatem, gdy udostępnienie publiczne wzoru miało miejsce dawniej niż 12 miesięcy przed datą zgłoszenia wzoru lub datą, według której oznacza się pierwszeństwo do uzyskania prawa z rejestracji. 

Inna forma „ulgi w nowości” odnosi się do sytuacji, w której ujawnienie wzoru przemysłowego nastąpiło w wyniku nadużycia popełnionego wobec twórcy lub jego następcy prawnego. W tym przypadku istotne znaczenie ma również okres 12 miesięcy przed datą, według której oznacza się pierwszeństwo do uzyskania prawa z rejestracji. Nadużycie wobec ujawnienia wzoru popełnione dawniej niż 12 miesięcy przed tą datą wyłącza możliwość udzielenia prawa z rejestracji wzoru przemysłowego.

Badanie nowości wzoru przemysłowego

Formalny charakter procedury zgłoszenia i rejestracji wzoru powoduje, że wydanie przez Urząd Patentowy RP decyzji o udzieleniu ochrony nie jest tożsame ze stwierdzeniem, że wzór jest rzeczywiście nowy. Weryfikacja przesłanki nowości jako warunku ochrony może nastąpić albo w postępowaniu sprzeciwowym (na podstawie art. 246 i 247 pwp), albo na skutek wniosku o stwierdzenie nieważności w oparciu o art. 89 w zw. z art. 117 pwp. Odsyłamy do naszego wpisu poświęconego unieważnieniu wzoru TU.

Jedynie w sytuacji, gdy brak nowości zgłoszonego wzoru jest oczywisty, Urząd Patentowy RP może z urzędu wydać decyzję o odmowie udzielenia prawa z rejestracji.

Wzory przemysłowe niewątpliwie są skutecznym sposobem ochrony designu. Przed podjęciem decyzji o rejestracji warto jednak przemyśleć strategię biznesową oraz upewnić się, czy podobne rozwiązania nie zostały już ujawnione publicznie. W przypadku wątpliwości warto skonsultować się z profesjonalnym doradcą, który pomoże przygotować najskuteczniejszą strategię ochrony.