Wyobraźmy sobie dwóch wspólników. Kilka lat temu siedzieli przy jednym stole, pełni entuzjazmu. Jeden pisał kod po nocach, drugi zdobywał klientów i inwestorów. Powstał produkt, pojawiły się pierwsze sukcesy, a potem… coś się zepsuło. Dziś spotykają się już nie w kawiarni, lecz w kancelarii. Na stole leżą pozwy, opinie prawne i wydruki wiadomości sprzed kilku lat. Oficjalnie spór dotyczy praw autorskich do oprogramowania. Nieoficjalnie? Poczucia niedocenienia, niespełnionych obietnic, utraconego zaufania i przekonania, że ktoś przywłaszczył sobie owoc wielu lat pracy.

I właśnie dlatego konflikty dotyczące własności intelektualnej należą do najtrudniejszych sporów, z jakimi spotykam się jako mediator. W takich sprawach rzadko chodzi wyłącznie o przepisy prawa. Znacznie częściej spór dotyczy ludzi, ich historii i emocji ukrytych pod powierzchnią.

Co słyszymy, a co powinnyśmy zobaczyć

Kiedy strony trafiają do sądu, słyszymy zwykle komunikaty w rodzaju:

• „naruszono mój patent”,
• „bezprawnie wykorzystano mój znak towarowy”,
• „przejęto moje prawa autorskie”.

To jednak najczęściej tylko wierzchołek góry lodowej. Pod powierzchnią kryją się rzeczy znacznie ważniejsze:

• potrzeba uznania autorstwa,
• ochrona reputacji marki,
• lęk przed utratą dorobku życia,
• poczucie niesprawiedliwości,
• rozczarowanie byłym wspólnikiem,
• obawa o przyszłość firmy.

Dopóki te kwestie pozostają niewypowiedziane, rozmowa sprowadza się do sporu o kwoty, procenty i paragrafy. Problem polega na tym, że żadna wysokość odszkodowania nie jest w stanie zaspokoić potrzeby szacunku czy uznania własnego wkładu.

Mediatorzy często powtarzają, że ludzie przychodzą do mediacji z problemem prawnym, ale wychodzą z rozwiązaniem problemu ludzkiego. W sporach własności intelektualnej widać to szczególnie wyraźnie.

Kiedy przedmiot sporu jest bardziej skomplikowany niż instrukcja obsługi aplikacji

Nie pomagają również same okoliczności konfliktu. Sprawy z zakresu własności intelektualnej bywają bardzo często techniczne czy kwestii uznaniowych. Patent może dotyczyć zaawansowanego rozwiązania inżynieryjnego. Znak towarowy, subtelnych różnic wizualnych dostrzegalnych głównie przez specjalistów. Spór o prawa autorskie może wymagać analizy tysięcy linii kodu źródłowego czy żmudnego porównywania prac graficznych.

W efekcie strony często mówią różnymi językami:

• prawnik posługuje się przepisami,
• inżynier algorytmami,
• inwestor liczbami,
• twórca emocjami.

Jeżeli nikt nie potrafi tych języków przetłumaczyć na wspólny mianownik, rozmowa szybko zamienia się w serię równoległych monologów.

Gdy każdy chce czegoś innego

Kolejną trudnością jest asymetria motywacji. Jedna strona chce zakończyć konflikt jak najszybciej, aby wrócić do prowadzenia biznesu. Druga potrzebuje wyroku sądu, który odstraszy potencjalnych naruszycieli i pokaże rynkowi, że nie toleruje naruszeń swoich praw.

Z punktu widzenia obu stron takie podejście jest racjonalne. Problem pojawia się wtedy, gdy jedna osoba przychodzi rozmawiać o przyszłości, a druga walczyć o symboliczne zwycięstwo i potwierdzenie naruszeń w przeszłości. W takich warunkach klasyczne negocjacje często kończą się szybciej, niż zdążą się na dobre rozpocząć.

„Ojcostwo” – emocjonalny wymiar własności intelektualnej

Własność intelektualna ma jeszcze jedną wyjątkową cechę. Bardzo często stanowi część tożsamości twórcy.
Dla programisty kod źródłowy nie jest jedynie zbiorem instrukcji. Dla projektanta wzór sukni nie jest wyłącznie produktem. Dla autora książki tekst nie jest po prostu plikiem zapisanym na dysku.

To efekt kreatywności, talentu i wielu godzin pracy.

Nic więc dziwnego, że naruszenie takich praw bywa odbierane nie jako problem biznesowy, lecz jako osobisty atak. Wówczas pojawia się złość, poczucie krzywdy i potrzeba obrony własnej wartości. A emocje, choć całkowicie naturalne, rzadko są dobrymi negocjatorami.

Medius (środkowy, bezstronny) mediatio od mediare (być w środku, pośredniczyć)

W mediacjach IP regularnie pojawiają się potrzeby, których nie znajdziemy w pozwach ani odpowiedziach na pozew. I nie widać ich na pierwszy rzut oka.

Rola mediatora może być rozumiana dużo głębiej niż tylko jako „osoby pomagającej się dogadać”. Sama etymologia odsłania jego właściwe miejsce i funkcję.

Łacińskie medius oznacza „środkowy”, „znajdujący się pośrodku”, ale także „nieprzynależny wyłącznie do żadnej ze stron”. Z tego wyrasta mediare, „być w środku”, „pośredniczyć”, „tworzyć przejście między oddzielonymi biegunami”. Dopiero z tego wywodzi się mediatio, mediacja jako działanie tego, kto pozostaje pomiędzy.

Mediator więc nie stoi „obok konfliktu”, lecz w jego środku. Po to aby zobaczyć całość pola relacji, którego strony, uwikłane emocjonalnie, nie są już zdolne dostrzec. Każda ze stron widzi zwykle własną krzywdę, narrację a także lęk.

Mediator natomiast, dzięki pozycji „środkowej”, może dostrzec ukryte potrzeby pod deklarowanymi żądaniami,  symetrię lęków, mechanizmy wzajemnego wzmacniania konfliktu, miejsca nieporozumienia językowego, czyli to, że strony często mówią o czymś innym, używając tych samych słów. Etymologicznie mediator jest więc „tym, który trwa pośrodku”. Egzystencjalnie, kimś, kto pomaga stronom zobaczyć to, co stało się niewidzialne wskutek konfliktu.

Można powiedzieć, że strony widzą konflikt liniowo: „ja przeciw tobie”, podczas gdy mediator widzi go przestrzennie, jako układ zależności, emocji, znaczeń i przemilczeń.

potrzeby psychologiczne i emocjonalne

Najczęściej są to:

• uznanie autorstwa i wkładu twórczego,
• potrzeba sprawiedliwości i szacunku,
• przywrócenie dobrego imienia,
• przeprosiny lub symboliczna rekompensata,
• możliwość opowiedzenia własnej historii i bycia wysłuchanym.

Niejednokrotnie twórca bardziej potrzebuje usłyszeć: „tak, ten projekt nie powstałby bez ciebie”, niż otrzymać kolejną stronę argumentacji prawnej.

interesy biznesowe

Równie istotne są interesy ekonomiczne:

• ochrona reputacji marki,
• zachowanie kontroli nad kluczową technologią,
• utrzymanie przewagi konkurencyjnej,
• bezpieczeństwo finansowe,
• możliwość dalszego rozwoju projektu bez ryzyka kolejnych sporów.

Czasami pod pozornie prostym roszczeniem o odszkodowanie kryje się obawa, że przegrana oznacza utratę całego modelu biznesowego.

czynniki, o których rzadko mówi się głośno

Są też kwestie mniej oczywiste:

• naciski inwestorów,
• oczekiwania wspólników,
• obawa przed utratą wieloletniego dorobku,
• lęk przed oceną środowiska zawodowego,
• przekonanie, że ustępstwo oznacza słabość.

To właśnie te elementy najczęściej podtrzymują konflikt długo po tym, gdy argumenty prawne zostały już wielokrotnie przedstawione.

Mediator - specjalista od własności intelektualnej

Wielu osobom mediator kojarzy się z uprzejmą osobą siedzącą między stronami i pilnującą kolejności wypowiedzi. W sporach dotyczących własności intelektualnej taka definicja byłaby jednak dużym uproszczeniem. Dobry mediator nie jest jedynie moderatorem rozmowy. Jest tłumaczem, przewodnikiem i architektem procesu porozumienia.

rozumie język technologii, prawa i biznesu

Mediator specjalizujący się w IP potrafi rozmawiać zarówno z wynalazcą, jak i z zarządem spółki czy kancelarią patentową. Dzięki temu strony nie muszą nieustannie tłumaczyć technicznych niuansów, a rozmowa może skupić się na rozwiązaniach zamiast na wzajemnym przekonywaniu się, kto lepiej rozumie technologię.

pomaga odkryć prawdziwe interesy

Jednym z najważniejszych zadań mediatora jest dotarcie pod powierzchnię konfliktu. Pytania takie jak:

• „Co jest dla Państwa naprawdę najważniejsze?”
• „Co chcieliby Państwo zachować niezależnie od wyniku sporu?”
• „Co sprawiłoby, że uznaliby Państwo sprawę za zamkniętą?”

często prowadzą do odkrycia potrzeb, które nigdy wcześniej nie zostały nazwane.

zarządza emocjami

Już wiemy, że spory IP bywają bardzo osobiste. Mediator nie eliminuje emocji, bo nie da się ich wyłączyć jednym przyciskiem, ale pomaga stworzyć przestrzeń, w której emocje nie przejmują kontroli nad procesem podejmowania decyzji. To ogromna różnica.

pomaga znaleźć rozwiązania

Gdy strony utkną w martwym punkcie, mediator może pomóc spojrzeć na konflikt z innej perspektywy. Niekiedy proponuje kilka możliwych wariantów wyjścia z impasu. Co ciekawe, najlepsze rozwiązanie często nie jest żadnym z nich. Powstaje jako zupełnie nowy, wspólnie wypracowany pomysł.

chroni poufność

W świecie własności intelektualnej poufność ma wartość niekiedy większą niż samo odszkodowanie. Know-how, strategie biznesowe, informacje o nowych produktach czy szczegóły technologiczne wymagają szczególnej ochrony. Mediacja zapewnia bezpieczne środowisko, w którym strony mogą rozmawiać otwarcie bez obawy, że ich słowa zostaną później wykorzystane przeciwko nim.

Co mediator robi, gdy jedna strona jest wyraźnie silniejsza?

Nie każdy konflikt przypomina starcie równorzędnych przeciwników. Czasami po jednej stronie stoi duża korporacja z zespołem prawników, a po drugiej indywidualny twórca. Bywa też odwrotnie, niewielki startup spiera się z doświadczonym inwestorem lub byłym wspólnikiem dysponującym większymi zasobami.

Rolą mediatora jest wówczas zadbanie o równowagę procesu. Służą temu między innymi:

• spotkania indywidualne z każdą ze stron,
• aktywizowanie osób mniej pewnych siebie,
• przeciwdziałanie agresywnym technikom negocjacyjnym,
• porządkowanie i dzielenie złożonych problemów na mniejsze zagadnienia,
• pomoc w realistycznej ocenie sytuacji prawnej,
• dbanie o równy czas wypowiedzi i bezpieczną atmosferę rozmowy.

Mediator nie wyrównuje sił ekonomicznych stron. Może jednak zadbać o to, aby każda z nich miała równą możliwość przedstawienia swoich racji i świadomego podejmowania decyzji.

A jeśli ugody nie będzie?

To pytanie słyszę bardzo często. Paradoksalnie brak ugody nie oznacza, że mediacja była nieudana.
Nawet wtedy strony zwykle:

• lepiej rozumieją źródło konfliktu,
• poznają rzeczywiste motywacje drugiej strony,
• realniej oceniają swoje szanse procesowe,
• zawężają zakres spornych kwestii,
• odzyskują poczucie wpływu na sytuację.

Niejedna ugoda została podpisana kilka tygodni lub miesięcy po formalnym zakończeniu mediacji, gdy emocje opadły, a strony mogły spokojnie przemyśleć usłyszane argumenty.
Czasem największą wartością mediacji nie jest podpis pod ugodą, lecz odzyskanie zdolności do rozmowy.

Spory dotyczące własności intelektualnej są wyjątkowo wymagające, ponieważ dotyczą nie tylko praw, ale także ambicji, reputacji, poczucia sprawiedliwości i osobistej tożsamości twórców. Pod powierzchnią pozwów i opinii prawnych kryją się emocje, obawy oraz interesy biznesowe, których sąd często nie jest w stanie w pełni zaadresować.

Mediator pomaga dotrzeć właśnie do tych ukrytych warstw konfliktu. Tłumaczy język prawa, technologii i biznesu, buduje przestrzeń do bezpiecznej rozmowy, pomaga odzyskać równowagę między stronami i wspiera je w poszukiwaniu rozwiązań, które odpowiadają nie tylko na pytanie „kto ma rację?”, ale przede wszystkim „jak możemy pójść dalej?”.

W sporach między twórcami zwycięstwo nie zawsze oznacza wygraną w sądzie. Czasem prawdziwym sukcesem jest znalezienie rozwiązania, które pozwala chronić dorobek, zachować relacje i odzyskać spokój potrzebny do tworzenia kolejnych pomysłów. A właśnie po to przy stole mediacyjnym jest mediator.

Photo by Diwei Zhu on Unsplash