26 kwietnia obchodzimy Światowy Dzień Własności Intelektualnej. 23 kwietnia obchodziliśmy Światowy Dzień Praw Autorskich, o czym pisaliśmy TUTAJ. Kilka dni wcześniej, 21 kwietnia, swoje święto mieli wynalazcy i innowatorzy. Z kumulacji tych ważnych dla naszej działalności dni, powstał tekst, w którym chcemy wrócić do początków i przedstawić w skrócie, od czego tak właściwie zaczęła się ochrona poszczególnych praw własności intelektualnej oraz jaką ewolucję przeszły do dziś.
Zanim pokażemy historię praw własności intelektualnej, odpowiedzmy na pytanie "dlaczego" powstały prawa chroniące wytwór ludzkiego intelektu.
- Po pierwsze, motywacja do tworzenia. Jeśli ktoś napisze książkę, stworzy wynalazek albo nagra muzykę, to dzięki ochronie ma pewność, że inni nie skopiują tego bez konsekwencji i nie zarobią na jego pracy. To zachęca twórców do inwestowania czasu, pieniędzy i energii.
- Po drugie, wynagrodzenie za pracę. Własność intelektualna pozwala autorowi lub wynalazcy czerpać korzyści finansowe ze swojego pomysłu, np. poprzez sprzedaż, licencje czy tantiemy.
- Po trzecie, rozwój gospodarki i innowacji. System patentów, znaków towarowych czy praw autorskich sprawia, że firmy chętniej inwestują w nowe technologie i produkty, bo wiedzą, że będą miały czas na odzyskanie kosztów i zysk.
- Po czwarte, porządek i uczciwa konkurencja. Chronione marki i patenty zapobiegają podszywaniu się pod inne firmy, podrabianiu produktów i chaosowi na rynku.
- I wreszcie, jest też aspekt społeczny: po pewnym czasie wiele praw wygasa, dzięki czemu wiedza przechodzi do domeny publicznej i może być dalej rozwijana przez innych. W skrócie: chodzi o równowagę między ochroną twórców a dostępem społeczeństwa do wiedzy i kultury.
W Polsce, początki ustawodawstwa dotyczącego zarówno praw autorskich i praw pokrewnych, jaki praw własności przemysłowej oraz zasad uczciwej konkurencji są ściśle związane z procesem odbudowy państwa po 1918 roku oraz potrzebą ujednolicenia przepisów obowiązujących wcześniej w trzech zaborach. Zatem, u nas, proces tworzenia prawa własności intelektualnej przebiegał w trzech głównych etapach:
- okres międzywojenny – powstanie pierwszej kompleksowej regulacji (1926),
- okres PRL – dostosowanie prawa do systemu socjalistycznego (1952),
- okres po 1989 roku – nowoczesne, międzynarodowo zharmonizowane regulacje (1994 i późniejsze zmiany).
Spis treści
Kreacja, artyzm, czyli prawa autorskie i prawa pokrewne
Mówiąc o historii praw autorskich w ujęciu światowym koniecznym jest przedstawienie postaci pisarza Marka Twaina, właściwie Samuela Langhorne Clemensa, urodzonego 30 listopada 1835 roku na Florydzie w Stanach Zjednoczonych. Mark Twain jest twórcą wielu powieści, a najbardziej znaną wśród polskiej młodzieży stanowi z pewnością pozycja ,,Przygody Tomka Sawyera”, będąca lekturą szkolną. Postać pisarza jest istotna nie tylko, jak się może wydawać, z perspektywy dorobku literackiego docenianego na całym świecie, ale również zasługi dla prawnego aspektu twórczości pisarzy i poetów. Mowa o jego przyczynieniu się do zmiany zakresu ochrony prawnoautorskiej w Stanach Zjednoczonych. Początkowo, zgodnie z brzmieniem amerykańskiej konstytucji, twórcom i wynalazcom przysługiwała gwarancja wyłącznego prawa do swoich utworów i wynalazków, jednak na poziomie stanowym ochrona to zapewniała z dzisiejszego punktu widzenia jedynie minimalny standard ochrony. Ustawa przewidywała 14-letni okres przysługiwania prawa z możliwością jego przedłużenia o kolejny okres pod warunkiem, że uprawniony dożył momentu umożliwiającego przedłużenie tej ochrony.[i] Warto więc zaznaczyć, że w tamtym czasie nie przewidziano, tak jak jest to uregulowane obecnie, prawa do utworu czy wynalazku przysługującego po śmierci uprawionego. W dodatku sama ochrona przyznawana była tylko poszczególnym typom dzieł, w tym książkom, a do jej uzyskania konieczna była wcześniejsza rejestracja utworu, co również uległo diametralnej zmianie w porównaniu z obecnym stanem prawnym, gdzie wymagane jest uzewnętrznienie w jakiejkolwiek postaci.
Powieść, która przysporzyła pisarzowi najwięcej problemu z perspektywy prawa autorskiego to ,,Słynna skacząca żaba z Calaveras”. Chodziło bowiem o jej przetłumaczenie i publikację w języku francuskim, na co autor nie wyraził zgody. Uporał się z tym poprzez zwrotne tłumaczenie na język angielski francuskiego wariantu, co miało na celu ukazać oryginalność Marka Twaina i jego twórczą niepowtarzalność. W wyniku jego wieloletnich starań, w 1957 roku przyjęta została specjalna rezolucja zwieńczająca jego wysiłki na rzecz czasowego rozszerzenia ochrony prawnoautorskiej, co nastąpiło w 1976 roku.[ii]
Rozważania i dostrzeżenie potrzeby ochrony utworów i innych przedmiotów prawa własności intelektualnej nie miały miejsca jedynie w Stanach Zjednoczonych. W ramach ciekawostki warto wspomnieć, że św. Bonawentura już w XIII wieku przedstawiał w swoich rozważaniach koncepcje podobne do obecnie pojmowanego prawa autorskiego, rozróżniając przykładowo stopień zaangażowania w stworzone dzieło.
Współczesne, w nowoczesnym ujęciu prawo autorskie kształtowało się natomiast w XVIII wieku m.in. w Danii i Anglii, gdzie wprowadzono ustawy autorskie.[iii] Statute of Anne, będący podstawą prawa w Stanach Zjednoczonych, był aktem, który wprowadził pojęcie autora oraz okres przysługującej mu ochrony. Duńska regulacja sięga natomiast 1741 roku, w którym wydano Ordonans zapewniający ochronę praw autorskich na rzecz duńskich twórców i ich spadkobierców, bez czasowego ograniczenia. Warunkiem zachowania tej ochrony było jednak wykonywanie tego prawa w okresie przewidzianym przez prawo.[iv]
Pierwsza polska ustawa o prawie autorskim została uchwalona w marcu 1926 roku, wprowadzając jednolitą ochronę prawnoautorską w miejsce wcześniej obowiązujących ustaw dzielnicowych.[v] W ustawie znalazły się przepisy chroniące zarówno autorskie prawa majątkowe jak i osobiste, różnicując cechy ich ochrony. Autorskie prawa majątkowe przysługiwały do 50 lat po śmierci autora, natomiast prawa osobiste zostały ustanowione niezbywalnymi oraz otrzymały ochronę bezterminową.
Ustawa ta wprowadzała ona ochronę twórczości literackiej, naukowej i artystycznej, przyznając autorom wyłączne prawa do korzystania z ich utworów oraz do wynagrodzenia za ich wykorzystanie. Ustawa była inspirowana rozwiązaniami europejskimi i nawiązywała do standardów wypracowanych m.in. w ramach Konwencji berneńskiej (Konwencja Berneńska o ochronie dzieł literackich i artystycznych z dnia 9 września 1886 r., przejrzana w Berlinie dnia 13 listopada 1908 r. i w Rzymie dnia 2 czerwca 1928 r. (Dz. U. z 1935 r. Nr 84, poz. 515 z późn. zm.), do której Polska przystąpiła w okresie międzywojennym.
Po II wojnie światowej, w realiach Polski Ludowej, uchwalono nową ustawę o prawie autorskim w 1952 roku. Dostosowywała ona regulacje do systemu gospodarki socjalistycznej. Większy nacisk kładziono na interes społeczny i państwowy niż na indywidualne prawa twórców, choć formalna ochrona nadal istniała.
Przełom nastąpił po transformacji ustrojowej związanej z wydarzeniami takimi jak upadek komunizmu w Europie Środkowo-Wschodniej. W 1994 roku uchwalono nową ustawę o prawie autorskim i prawach pokrewnych, która obowiązuje (z licznymi nowelizacjami) do dziś. Była ona dostosowana do standardów międzynarodowych oraz gospodarki rynkowej. Po raz pierwszy w pełni uregulowano także prawa pokrewne, czyli prawa przysługujące m.in. artystom wykonawcom, producentom fonogramów i organizacjom radiowo-telewizyjnym.
Istotną rolę w kształtowaniu współczesnego systemu odegrało również dostosowanie polskiego prawa do wymogów Unia Europejska, szczególnie przed i po przystąpieniu Polski w 2004 roku. Dotychczas inkorporowano następujące dyrektywy:
- Dyrektywa 2001/29/WE – tzw. dyrektywa Infosoc - dotyczy harmonizacji prawa autorskiego w społeczeństwie informacyjnym (np. kopiowanie, udostępnianie w internecie).
- Dyrektywa 2004/48/WE – egzekwowanie praw własności intelektualnej
Wprowadza środki ochrony i dochodzenia roszczeń (np. odszkodowania, zabezpieczenia). - Dyrektywa 2006/115/WE – najem i użyczanie oraz prawa pokrewne
Reguluje prawa do wynajmu utworów (np. filmów, muzyki) oraz prawa artystów wykonawców. - Dyrektywa 2006/116/WE – czas ochrony praw autorskich
Ujednolica okres ochrony (np. 70 lat po śmierci autora). - Dyrektywa 2009/24/WE – ochrona programów komputerowych
Określa zasady ochrony software’u jako utworu. - Dyrektywa 2012/28/UE – utwory osierocone
Dotyczy korzystania z utworów, których autorów nie można ustalić lub odnaleźć. - Dyrektywa 2014/26/UE – zbiorowe zarządzanie prawami autorskimi
Reguluje działanie organizacji zbiorowego zarządzania (np. przejrzystość, licencjonowanie). - Dyrektywa 2017/1564/UE (tzw. Marrakesz)
Ułatwia dostęp do utworów osobom niewidomym i niedowidzącym. - Dyrektywa 2019/790/UE – tzw. dyrektywa DSM (Digital Single Market)
Jedna z najnowszych i najważniejszych – dotyczy m.in. platform internetowych, dozwolonego użytku, wynagrodzeń twórców (np. artykuł 17). - Dyrektywa 2019/789/UE – transmisje online i retransmisje
Reguluje nadawanie i udostępnianie programów online przez nadawców.
Technologia, wygląd i oznaczenie, czyli prawa własności przemysłowej
Zaczęło się od znaku towarowego. Jego głównym celem jest odróżnianie towarów i usług oraz ich pochodzenia. Z tego względu łatwo sobie wyobrazić, iż znaki towarowe w znaczeniu funkcjonalnym, jednak jeszcze nie prawnym, stanowiły element obrotu od początków istnienia zjawiska handlu. Obecnie kształt oraz ich format różni się jednak znacznie od samych początków istnienia znaków towarowych. Głównym tego powodem jest ewolucja nie tylko prawna, ale również technologiczna i techniczna społeczeństwa. Przykładem mogą być na przykład dźwięki zarejestrowane jako znak towarowy, co jeszcze kilkadziesiąt lat temu wydawałoby się rozwiązaniem dosyć futurystycznym.
Pierwszym zarejestrowanym znakiem towarowym w Polsce była ,,Ultramaryna”[viii] na rzecz pruszkowskiej fabryki ultramaryny Sommer i Nower, producenta barwików. Znak zarejestrowano 11 kwietnia 1924 roku. Pierwszym na terytorium Polski patent został udzielony dla Maschinenbau-Anstalt Humboldt na wynalazek „Przyrząd do odpylania drobnego węgla” 24 kwietnia 2026 roku.[ix] Z kolei pierwszy wzór użytkowy został zarejestrowany na rzecz firmy Spitz&Adler 12 czerwca 1924 roku i była nim „Ruletka z obracającym się krążkiem”.[x]
Istotnym momentem dla ewolucji prawa własności przemysłowej była konwencja paryska podpisana 20 marca 1883 roku (Konwencja Związkowa Paryska o ochronie własności przemysłowej, przejrzana w Brukseli dnia 14 grudnia 1900 roku, w Waszyngtonie dnia 2 czerwca 1911 roku i w Hadze dnia 6 listopada 1925 roku. z dnia 20 marca 1883 roku (Dz. U. z 1932 r. Nr 2, poz. 8 z późn. zm.). Jej celem była próba ujednolicenia obowiązujących ówcześnie standardów krajowych. Bodźcem do podjęcia działań stała się światowa wystawa wynalazków w Wiedniu w 1873 r. i trudności organizatorów w bezpiecznym dla prawnej ochrony pokazaniu wynalazków[xi]. Ujawnienie swoich innowacyjnych rozwiązań mogłoby potencjalnie zniweczyć możliwość uzyskania patentu, stąd potrzebne były rozwiązania gwarantujące prewencję takich sytuacji na poziomie międzynarodowym.
Kolejnym znaczącym krokiem w ramach międzynarodowych unormowań było Porozumienie w Sprawie Handlowych Aspektów Praw Własności Intelektualnej, czyli Porozumienie TRIPS (Umowa międzynarodowa Wielostronna z dnia 15 kwietnia 1994 r. w sprawie Porozumienie w sprawie handlowych aspektów praw własności intelektualnej. Marakesz.1994.04.15 (Dz. U. UE. L. z 1994 r. Nr 336, str. 214 z późn. zm.).
Obecnie natomiast spora część regulacji z zakresu własności intelektualnej opiera się na działaniu Unii Europejskiej i tworzonych przez nią aktów prawnych, nie wykluczając jednak działania przywołanych powyżej rozwiązań międzynarodowych, które stanowią fundament dla dalszego rozwoju tej dziedziny.
Początki ustawodawstwa dotyczącego praw własności przemysłowej w Polsce wiążą się – podobnie jak w przypadku innych dziedzin prawa gospodarczego – z okresem odbudowy państwa po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku. Wówczas kluczowym wyzwaniem było ujednolicenie przepisów obowiązujących wcześniej w trzech zaborach. Już w latach 20. XX wieku zaczęto tworzyć podstawy ochrony wynalazków, znaków towarowych i wzorów przemysłowych. Jednym z najważniejszych aktów była ustawa z 1924 roku o ochronie wynalazków, wzorów i znaków towarowych. Wprowadzała ona system patentowy, który przyznawał twórcom wyłączne prawo do korzystania z wynalazków przez określony czas. Regulowała także kwestie rejestracji znaków towarowych oraz ochrony wzorów przemysłowych. W tym okresie powołano również instytucję odpowiedzialną za udzielanie patentów i rejestrację praw wyłącznych – Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej. Polska przystąpiła także do międzynarodowych porozumień, takich jak Konwencja paryska, co umożliwiło dostosowanie krajowych regulacji do standardów międzynarodowych.
W zakresie patentu, odnosząc się do perspektywy polskiej w okresie powojennym, Polska pozostawała wówczas w wielu porządkach prawnych, bazowały one jednak na tym samym modelu badania nowości wynalazku, czyli modelu germańskim. [vi] Opierał się on na wstępnym rozpoznaniu przed udzieleniem prawa patentu i stanowił przeciwieństwo modelu romańskiego, który opierał się na formalnej metodzie rejestracji. Już w 1918 roku wydano Dekret tymczasowy, na mocy którego utworzono Urząd Patentowy Republiki Polskiej oraz zawód rzecznika patentowego, a w następnym roku zostały wydane kolejne, ustanawiające materialne podstawy dla jego działania. Kształt systemowi własności przemysłowej nadała ustawa z dnia 5 lutego 1924 roku o ochronie wynalazków, wzorów i znaków towarowych.[vii]
Po II wojnie światowej system ochrony własności przemysłowej został utrzymany, choć dostosowany do realiów gospodarki socjalistycznej. W 1972 roku uchwalono ustawę – Prawo wynalazcze, która regulowała kwestie patentów, projektów racjonalizatorskich oraz wynagrodzeń dla twórców.
Nowoczesne podejście do własności przemysłowej ukształtowało się dopiero po transformacji ustrojowej związanej z wydarzeniami takimi jak Przemiany ustrojowe w Polsce. W 2000 roku uchwalono ustawę – Prawo własności przemysłowej, która kompleksowo reguluje ochronę wynalazków, znaków towarowych, wzorów przemysłowych i innych przedmiotów własności przemysłowej. Ustawa ta została dostosowana do standardów międzynarodowych oraz prawa Unia Europejska.
Walka o rynek, czyli uczciwa konkurencja
Także początki ustawodawstwa dotyczącego uczciwej konkurencji w Polsce sięgają okresu międzywojennego. Pierwszym kluczowym aktem była ustawa z 1926 roku o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Jej celem było przeciwdziałanie nieuczciwym praktykom rynkowym, takim jak wprowadzanie klientów w błąd, podszywanie się pod konkurencję czy rozpowszechnianie fałszywych informacji o innych przedsiębiorcach. Ustawa ta była inspirowana rozwiązaniami zachodnioeuropejskimi, zwłaszcza niemieckimi.
Po II wojnie światowej, w okresie gospodarki centralnie planowanej w Polsce Ludowej, zagadnienie uczciwej konkurencji straciło na znaczeniu, ponieważ rynek był w dużej mierze kontrolowany przez państwo, a konkurencja między przedsiębiorstwami praktycznie nie istniała. Powrót do idei ochrony konkurencji nastąpił dopiero po transformacji ustrojowej zapoczątkowanej wydarzeniami takimi jak Okrągły Stół. W 1993 roku uchwalono nową ustawę o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, która obowiązuje (z późniejszymi zmianami) do dziś. Określa ona m.in. czyny nieuczciwej konkurencji, takie jak reklama wprowadzająca w błąd, naruszenie tajemnicy przedsiębiorstwa czy utrudnianie dostępu do rynku. Równolegle rozwijano przepisy antymonopolowe, czego wyrazem było powołanie instytucji takich jak Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów, który nadzoruje przestrzeganie zasad konkurencji i chroni interesy konsumentów.
Co dalej?
W obecnych czasach, ze względu na stale rozwijającą się technologię, kulturę social media oraz wielość możliwości artystycznych współczesne prawo własności intelektualnej stoi przed wyzwaniami nieznanymi do tej pory żadnej z poprzednich epok. System praw własności intelektualnej (IP) stoi dziś przed szeregiem wyzwań wynikających z dynamicznych zmian technologicznych, gospodarczych i społecznych. To już nie jest tylko kwestia ochrony książek, wynalazków czy znaków towarowych – granice między twórcą, użytkownikiem i technologią zaczynają się zacierać.
- Sztuczna inteligencja i autorstwo - Rozwój systemów AI, takich jak ChatGPT czy generatory obrazów, rodzi pytania: kto jest autorem utworu stworzonego przez maszynę? Czy prawa przysługują twórcy algorytmu, użytkownikowi, czy nikomu? Obecne przepisy – np. Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych – nie były projektowane z myślą o takich sytuacjach, co prowadzi do luk prawnych.
- Internet i łatwość naruszeń - Cyfryzacja sprawiła, że kopiowanie i rozpowszechnianie treści jest natychmiastowe i globalne. Platformy internetowe (np. YouTube) muszą balansować między wolnością użytkowników a ochroną praw twórców. Egzekwowanie prawa w sieci jest trudne, zwłaszcza przy anonimowości i międzynarodowym charakterze naruszeń.
- Globalizacja a różnice systemów prawnych - Prawo IP ma charakter terytorialny, podczas gdy gospodarka działa globalnie. Organizacje takie jak Światowa Organizacja Własności Intelektualnej próbują harmonizować przepisy, ale nadal istnieją duże różnice między państwami, co utrudnia ochronę praw na skalę międzynarodową.
- Ochrona innowacji vs. dostęp do wiedzy - System IP musi równoważyć interesy twórców i społeczeństwa. Zbyt silna ochrona może hamować rozwój nauki i dostęp do leków (np. w kontekście pandemii COVID-19), a zbyt słaba – zniechęcać do inwestowania w innowacje.
- Rozwój nowych technologii - Technologie takie jak blockchain, druk 3D czy biotechnologia podważają tradycyjne modele ochrony. Na przykład druk 3D umożliwia łatwe kopiowanie fizycznych przedmiotów, co komplikuje egzekwowanie praw własności przemysłowej.
- Nadużycia systemu IP - Pojawiają się zjawiska takie jak „patent trolling” (wykorzystywanie patentów do blokowania konkurencji bez realnej działalności innowacyjnej) czy masowe zgłoszenia znaków towarowych w złej wierze.
- Ochrona danych i dóbr niematerialnych - Coraz większe znaczenie mają dane jako zasób gospodarczy. Nie zawsze mieszczą się one w klasycznych ramach IP, co wymusza tworzenie nowych regulacji (np. na poziomie Unia Europejska).
Podsumowując, system własności intelektualnej stoi dziś przed koniecznością głębokiej adaptacji. Musi jednocześnie chronić twórców, wspierać innowacje i odpowiadać na wyzwania świata cyfrowego – co często oznacza trudne kompromisy i potrzebę ciągłych reform. Aktualnie stosowane rozwiązania mogą okazać się za jakiś czas niewystarczające oraz wymagać, nawet i gruntowych, zmian i dostosowań. Warto jednak pamiętać i co jakiś czas wrócić do początków i idei, które przyświecały pionierom tej dziedziny prawa. Jak mówi słynne powiedzenie ,,Historia lubi się powtarzać”, warto ją więc poznać oraz mieć w pamięci drogę ewolucji prawa własności intelektualnej.
